Utwór powstał w 1826 roku i otwiera cykl „Sonetów krymskich”. Akcja liryczna osadzona jest na terenach dzisiejszej Ukrainy, w okolicach Akermanu (obecnie Białogród nad Dniestrem). Podmiot liryczny przemierza bezkresne pasmo naddniestrzańskich stepów w porze wieczornej, gdy krajobraz powoli pogrąża się w ciemności.
Główni bohaterowie Podmiot liryczny (Pielgrzym) – osoba utożsamiana z samym poetą, przebywającym na wygnaniu. To wrażliwy wędrowiec i wygnaniec, który z jednej strony zachwyca się egzotyczną przyrodą, a z drugiej zmaga się z dojmującym poczuciem osamotnienia oraz bolesną tęsknotą za porzuconą ojczyzną.
Zarys najważniejszych wydarzeń fabularnych Podmiot liryczny odbywa podróż wozem przez kwitnące i gęste stepy, które w jego wyobraźni przypominają bezmiar oceanu. Wędrowiec obserwuje, jak powóz „nurza się” w roślinności niczym łódź w wodzie, mijając barwne krzewy burzanu i fale łąk. Wraz z zapadnięciem zmroku bohater traci orientację w terenie i zaczyna szukać punktów orientacyjnych na niebie oraz horyzoncie. Dostrzega w oddali błysk, który okazuje się światłem latarni morskiej w Akermanie oraz odbiciem rzeki Dniestr. W kulminacyjnym momencie podróżny nakazuje zatrzymanie wozu, aby w absolutnej ciszy nocnej nasłuchiwać jakiegokolwiek sygnału dobiegającego z dalekiej Litwy. Mimo niezwykle wytężonego słuchu, który pozwala mu zarejestrować najcichsze szmery natury, nie dociera do niego żaden głos z rodzinnych stron. Utwór kończy się decyzją o dalszej jeździe i gorzkim stwierdzeniem, że nikt go z ojczyzny nie woła.
Najważniejsze tematy i problemy poruszane w utworze Tęsknota za ojczyzną (nostalgia) – głównym problemem jest cierpienie emigranta, który mimo przebywania w pięknym miejscu, nie potrafi zapomnieć o kraju dzieciństwa. Samotność wygnańca – bezkres stepu potęguje wrażenie izolacji jednostki, która czuje się obca w nowym otoczeniu. Potęga i piękno natury – autor ukazuje krajobraz jako żywioł fascynujący, niemal sakralny, który wymaga od człowieka skupienia i pokory. Relacja między ciszą a dźwiękiem – motyw nasłuchiwania głosów natury i wyczekiwany głos z ojczyzny budują napięcie między światem rzeczywistym a sferą marzeń.
Dominujące emocje i refleksje Lektura sonetu wywołuje początkowo zachwyt nad plastycznością i barwnością opisów, by w drugiej części przejść w nastrój melancholii i smutku. Dynamika wiersza, podkreślona przez pytania retoryczne i nagłe pauzy, pozwala czytelnikowi współodczuwać zagubienie i niepokój wędrowca. Najsilniejszą refleksją jest uświadomienie sobie tragizmu losu wygnańca – tragizmu polegającego na bolesnym przekonaniu, że ojczyzna, za którą tak bardzo się tęskni, zdaje się o nim nie pamiętać.
Aktualność utworu Problematyka nostalgii oraz poszukiwania własnej tożsamości w obcym, choć zachwycającym świecie, pozostaje bliska wszystkim osobom zmuszonym do opuszczenia rodzinnych stron i mierzącym się z poczuciem wyobcowania.