Zadania i status sędziego oraz ławnika Wymiar sprawiedliwości w Polsce sprawowany jest przez składy orzekające, w których zasiadają sędziowie zawodowi oraz, w określonych przypadkach, przedstawiciele społeczeństwa – ławnicy. Ich status oraz zasady powoływania są uregulowane w Konstytucji RP oraz w Prawie o ustroju sądów powszechnych.
Status i zadania sędziego zawodowego Sędzia jest funkcjonariuszem państwowym powołanym do sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Jego rola polega na bezstronnym rozstrzyganiu sporów oraz stosowaniu przepisów prawa w konkretnych sprawach.
Powołanie: Sędziowie są powoływani przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Powołanie jest dokonywane na czas nieoznaczony. Niezawisłość: Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają wyłącznie Konstytucji oraz ustawom. Oznacza to zakaz wywierania na nich jakichkolwiek nacisków przez inne organy władzy czy osoby prywatne. Nieusuwalność: Sędzia nie może być usunięty z urzędu, zawieszony ani przeniesiony do innej siedziby bez prawomocnego wyroku sądu dyscyplinarnego i tylko w sytuacjach określonych ustawą. Immunitet: Sędzia nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności bez uprzedniej zgody właściwego sądu dyscyplinarnego. Apolityczność: Sędzia nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z zasadami niezależności sądów. Zadania: Sędzia przewodniczy rozprawie, czuwa nad jej prawidłowym przebiegiem, analizuje materiał dowodowy i wydaje wyroki lub postanowienia.
Status i zadania ławnika Ławnik jest nazywany czynnikiem społecznym w wymiarze sprawiedliwości. To obywatel niemający wykształcenia prawniczego, który uczestniczy w rozpoznawaniu spraw sądowych, wnosząc do procesu tzw. doświadczenie życiowe i społeczne poczucie sprawiedliwości.
Wybór: Ławników wybierają rady gmin w głosowaniu tajnym. Ich kadencja trwa 4 lata. Wymagania: Ławnikiem może zostać obywatel polski w wieku od 30 do 70 lat, posiadający co najmniej wykształcenie średnie, nieskazitelny charakter oraz zdolność do pełnienia obowiązków. Ograniczenia: Ławnikami nie mogą być m.in. osoby zatrudnione w sądach, prokuraturze, policji, adwokaci, radcowie prawni oraz żołnierze w czynnej służbie wojskowej. Równouprawnienie w orzekaniu: W zakresie orzekania ławnicy mają takie same prawa jak sędziowie. Uczestniczą w naradzie i głosowaniu nad wyrokiem, a ich głos ma taką samą wagę jak głos sędziego zawodowego. Ograniczenia zadań: Ławnik nie może przewodniczyć rozprawie ani wykonywać czynności poza salą rozpraw (np. wydawać nakazów aresztowania w trybie gabinetowym). Obszar orzekania: Ławnicy uczestniczą głównie w sprawach z zakresu prawa pracy, sprawach rodzinnych oraz niektórych sprawach karnych (np. o najcięższe zbrodnie).
Składy orzekające W polskim procesie sędziowie i ławnicy tworzą składy orzekające, których liczebność zależy od rodzaju sprawy:
Skład jednoosobowy: Jeden sędzia zawodowy (najczęstszy tryb w sprawach cywilnych i lżejszych karnych). Skład ławniczy: Jeden sędzia zawodowy i dwóch ławników (częsty w sprawach rodzinnych i pracy). Składy rozszerzone: Np. dwóch sędziów i trzech ławników w sprawach o zbrodnie zagrożone karą dożywotniego pozbawienia wolności.