Układem odniesienia to uporządkowany zbiór osi współrzędnych, względem których opisujemy położenie oraz zmiany położenia ciał fizycznych. W jego środku umieszcza się ciało odniesienia, które pełni rolę punktu bazowego. Wszystkie wielkości kinematyczne — takie jak położenie, prędkość czy przyspieszenie — są określane właśnie względem tego układu.to uporządkowany zbiór osi współrzędnych, względem których opisujemy położenie oraz zmiany położenia ciał fizycznych. W jego środku umieszcza się ciało odniesienia, które pełni rolę punktu bazowego. Wszystkie wielkości kinematyczne — takie jak położenie, prędkość czy przyspieszenie — są określane właśnie względem tego układu. Wektorem wodzącym to wektor zaczepiony w początku układu współrzędnych, którego koniec wskazuje aktualne położenie danego ciała. Wektor ten jednoznacznie określa pozycję obiektu w przestrzeni i stanowi podstawową wielkość wykorzystywaną w opisie ruchu. Ruchem nazywamy definiujemy jako zmianę wektora wodzącego w czasie względem wybranego układu odniesienia. Oznacza to, że ciało wykonuje ruch, jeśli jego położenie nie pozostaje stałe, lecz ulega ciągłym lub dyskretnym zmianom w kolejnych chwilach czasu.

Kinematyka Wprowadźmy sobie układ współrzędnych w przestrzeni euklidesowej, w którym wersory bazowe są do siebie ortogonalne i unormowane, tzn. spełniają warunki zdefiniowane przy pomocy definicji iloczynu skalarnego oraz definicji normy wektora. Ortogonalność oznacza, że iloczyn skalarny dowolnych dwóch różnych wersorów jest równy zeru, natomiast unormowanie oznacza, że długość każdego wersora jest równa jedności. Taki układ współrzędnych nazywamy układem ortonormalnym i jest on standardowym narzędziem w mechanice klasycznej, analizie wektorowej oraz w geometrii różniczkowej. Dzięki temu możemy w prosty sposób interpretować współrzędne jako rzuty na wzajemnie prostopadłe kierunki.

Wektorem wodzącym nazywamy wektor, który zależy od współrzędnych i wersorów opisujących ruch naszego ciała w układzie współrzędnych. Wektor wodzący jest funkcją czasu i można go zapisać jako kombinację liniową wersorów bazowych , oraz , gdzie współczynniki tej kombinacji są współrzędnymi punktu w danym układzie. W ten sposób opisujemy położenie cząstki w przestrzeni w każdej chwili czasu.

Krzywa, wzdłuż której porusza się cząstka, jest torem punktu, inaczej zwaną trajektorią. Trajektoria jest zbiorem wszystkich położeń cząstki w kolejnych chwilach czasu i stanowi podstawowy obiekt geometryczny w kinematyce. Aby opisać elementarną długość tej krzywej, rozważamy małą infinitezymalną część toru. Zgodnie z metryką euklidesową, kwadrat długości takiego infinitezymalnego odcinka wyraża się jako suma kwadratów infinitezymalnych zmian poszczególnych współrzędnych.

Prędkością punktu nazywamy prędkość określoną jako pochodna wektora wodzącego napisanego w punkcie względem czasu. Wektor prędkości opisuje szybkość zmiany położenia cząstki oraz kierunek tej zmiany. Jego długość jest wartością prędkości, natomiast kierunek jest styczny do trajektorii w danym punkcie. W zapisie współrzędnym prędkość jest sumą pochodnych współrzędnych pomnożonych przez odpowiednie wersory bazowe.

Przyśpieszeniem nazywamy pierwszą pochodną wektora prędkości oraz drugą pochodną wektora wodzącego względem czasu. Wektor przyspieszenia opisuje zmiany prędkości — zarówno jej wartości, jak i kierunku. Jest to wielkość fundamentalna w dynamice, ponieważ zgodnie z drugą zasadą dynamiki Newtona przyspieszenie jest bezpośrednio związane z działającymi na cząstkę siłami. W zapisie współrzędnym przyspieszenie jest sumą drugich pochodnych współrzędnych pomnożonych przez wersory bazowe.

Przyspieszenie styczne i dośrodkowe Opiszmy teraz prędkość ruchu jednej cząstki, używając przy tym definicji wektora jednostkowego stycznego do toru. Wektor jest wektorem jednostkowym, tzn. jego długość jest równa jedności, a kierunek jest styczny do trajektorii cząstki w rozważanym punkcie. Dzięki temu opisuje wyłącznie kierunek ruchu, natomiast informacja o szybkości ruchu jest zawarta w skalarnej wartości prędkości . Rozdzielenie prędkości na wartość skalarną i kierunek wektorowy pozwala w przejrzysty sposób analizować zarówno zmiany szybkości, jak i zmiany kierunku ruchu.

Przyspieszeniem nazywamy pierwszą pochodną wektora prędkości zdefiniowanego w punkcie względem czasu. Ponieważ wektor prędkości jest iloczynem skalarnej wartości prędkości oraz wektora jednostkowego stycznego , jego pochodna składa się z dwóch składników: pochodnej wartości prędkości oraz pochodnej wektora . Pierwszy składnik opisuje zmiany szybkości ruchu (przyspieszenie lub opóźnienie), natomiast drugi składnik opisuje zmiany kierunku ruchu cząstki. W ten sposób przyspieszenie naturalnie dzieli się na część styczną i część normalną.

Obierzmy teraz okrąg, który jest styczny do toru w punkcie, w której znajduje się nasza cząstka. Okrąg ten jest lokalnym przybliżeniem trajektorii i pozwala opisać krzywiznę toru. Wykorzystując fakty, że oraz , gdzie jest wersorem stycznym do okręgu, a (czyli ) jest wersorem normalnym, skierowanym do środka okręgu, możemy skorzystać z wyników podanych w punkcie i zapisać pochodną wektora względem czasu:

Z powyższego wzoru wynika, że zmiana kierunku ruchu cząstki jest zawsze skierowana w stronę wektora normalnego , a jej wartość jest proporcjonalna do prędkości oraz odwrotnie proporcjonalna do promienia krzywizny . Im mniejszy jest promień krzywizny toru, tym większa jest zmiana kierunku ruchu, co odpowiada bardziej „ciasnemu” zakrętowi. Według obliczeń przeprowadzonych w punkcie , możemy powiedzieć, że dowolne przyspieszenie możemy podzielić na przyspieszenie styczne i dośrodkowe. Przyspieszenie styczne odpowiada za zmianę wartości prędkości, natomiast przyspieszenie dośrodkowe odpowiada za zmianę kierunku ruchu cząstki przy zachowaniu jej prędkości.

Wersory pochodnych jako kombinacja liniowa wektorów bazy w układzie cylindrycznym Napiszmy teraz, jak rozkładają się pochodne zupełne wersorów względem czasu dla cylindrycznego układu współrzędnych, korzystając przy tym ze wzoru , i . Rozważamy cylindryczny układ współrzędnych , w którym położenie punktu opisujemy za pomocą promienia , kąta oraz współrzędnej wzdłuż osi. W takim układzie wersory bazowe , oraz zależą od położenia punktu, a w szczególności od kąta . Oznacza to, że zmiana położenia cząstki w czasie powoduje nie tylko zmianę jej współrzędnych, lecz także zmianę kierunków wersorów bazowych.

Powyższe zależności pokazują, że w cylindrycznym układzie współrzędnych wersory i zmieniają się w czasie w sposób związany z ruchem obrotowym wokół osi . Pochodna wersora radialnego jest skierowana w stronę wersora , natomiast pochodna wersora stycznego jest skierowana przeciwnie do wersora . Wektor pozostaje niezmienny, co odzwierciedla fakt, że kierunek osi jest stały i niezależny od ruchu obrotowego w płaszczyźnie . Zależności te są kluczowe przy wyznaczaniu prędkości i przyspieszenia w układzie cylindrycznym.

Wersory pochodnych jako kombinacja liniowa wektorów bazy w układzie kulistym Weźmy teraz, jak rozkładają się pochodne względem kulistego układu współrzędnych, korzystając przy tym ze wzoru , i . Rozważamy kulisty układ współrzędnych, w którym położenie punktu opisujemy za pomocą promienia , kąta biegunowego oraz kąta azymutalnego . W takim układzie wersory bazowe , oraz zależą od położenia punktu, a w szczególności od kątów i .

Dalszym naszym krokiem jest obliczenie pochodnej wersora względem parametru czasowego „t”, co można rozpisać względem wersorów kulistego układu współrzędnych. Zakładamy, że pochodna ta może być przedstawiona jako kombinacja liniowa wersorów bazowych:

Napiszmy, czemu jest równa pochodna zupełna wielkości według , wykorzystując twierdzenie o różniczce zupełnej. Pochodna zupełna wersora względem czasu wyraża się jako suma pochodnych cząstkowych względem kątów i pomnożonych przez odpowiednie pochodne tych kątów względem czasu:

Mając wzór , wyznaczmy stałe , i , które wyznaczymy, korzystając z definicji iloczynu skalarnego oraz faktu, że wersory w kulistym układzie współrzędnych są do siebie ortogonalne. Współczynniki te otrzymujemy, rzutując pochodną na kolejne wersory bazowe:

Biorąc wnioski , , a także , możemy napisać tożsamość w postaci jawnej, która pokazuje, jak pochodna wersora rozkłada się na składowe w kierunkach wersorów kulistego układu współrzędnych:

Wektor wodzący, prędkość i przyspieszenie w radialnym i cylindrycznym układzie współrzędnych Wektor wodzący w cylindrycznym układzie współrzędnych określamy za pomocą zależności, która opisuje położenie punktu materialnego jako kombinację wersora radialnego oraz wersora osiowego . Współrzędne oraz określają odpowiednio odległość punktu od osi oraz jego wysokość względem płaszczyzny odniesienia.

Korzystając przy tym z definicji wersora i wersora , prędkość ciała w układzie krzywoliniowym jest pochodną wektora wodzącego względem czasu. Ponieważ wersor zależy od kąta , pojawia się dodatkowy składnik związany ze zmianą kierunku tego wersora:

Przyspieszeniem w radialnym układzie współrzędnych określamy pochodną wielkości względem czasu. Pochodna ta uwzględnia zarówno zmiany współrzędnych, jak i zmiany wersorów bazowych. W efekcie otrzymujemy:

Układ współrzędnych radialny różni się od układu współrzędnych cylindrycznego tym, że w pierwszym z nich zawsze zachodzi . Oznacza to, że ruch odbywa się wyłącznie w płaszczyźnie, a współrzędna osiowa nie występuje. W takim przypadku wzory , i dla układu radialnego możemy przepisać w uproszczonej postaci:

Wzory te opisują ruch w płaszczyźnie polarnej, gdzie wersory i zmieniają się wraz z kątem , a prędkość oraz przyspieszenie mają naturalny podział na składowe radialne i styczne.

Wektor wodzący w kulistym układzie współrzędnych Wektor wodzący w kulistym układzie współrzędnych określamy wedle planu, który odzwierciedla geometryczną strukturę tego układu. W kulistym układzie współrzędnych położenie punktu materialnego opisujemy za pomocą promienia , kąta biegunowego oraz kąta azymutalnego . Wektor jest wersorem radialnym, skierowanym od początku układu współrzędnych w stronę punktu. Ponieważ położenie punktu jest zawsze na promieniu wychodzącym z początku, wektor wodzący można zapisać jako iloczyn promienia i wersora radialnego:

Prędkością ciała w układzie kulistym nazywamy prędkość, która jest pochodną wektora wodzącego w tymże układzie, czyli wielkości względem czasu. Ponieważ wektor zależy od kątów i , jego pochodna względem czasu zawiera dodatkowe składniki związane ze zmianą kierunku wersora radialnego. Korzystając z twierdzenia o różniczce zupełnej oraz z zależności dla pochodnych wersora względem kątów, możemy zapisać:

Przyspieszeniem w rozważanym tutaj układzie współrzędnych nazywamy pochodną zupełną prędkości ciała względem czasu. Pochodna ta musi uwzględniać zarówno zmiany współrzędnych , , , jak i zmiany wersorów bazowych , , . Rozpisując pochodną krok po kroku, otrzymujemy:

Na podstawie obliczeń przeprowadzonych w punkcie , możemy powiedzieć, że przyspieszenie w układzie kulistym można zapisać w postaci złożonej z trzech składowych, każdej w kierunku jednego z wersorów bazowych:

Pierwsza składowa, w kierunku , opisuje przyspieszenie radialne, druga — w kierunku — przyspieszenie związane ze zmianą kąta biegunowego, a trzecia — w kierunku — przyspieszenie związane ze zmianą kąta azymutalnego. Razem tworzą one pełny opis przyspieszenia w kulistym układzie współrzędnych, uwzględniający zarówno dynamikę ruchu, jak i geometrię przestrzeni.