Kongregacja Świętego Krzyża – nieistniejąca kongregacja benedyktyńska zrzeszająca męskie klasztory tego zakonu na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Powstała z inicjatywy Stanisława Krystyna Mireckiego, opata świętokrzyskiego. Jej powołanie zwiększyło niezależność klasztorów od władzy świeckiej przy wyborach opatów oraz decyzjach dotyczących ich funkcjonowania, co razem z konkordatem wschowskim doprowadziło do zakończenia okresu komendy w polskich opactwach.
Historia Od średniowiecza klasztory na ziemiach polskich znajdowały się pod dużym wpływem władzy świeckiej – zarówno króla jak i szlachty, którzy wywierali na nie nacisk, głównie przy okazji wyborów opata. Proces ten nasilił się w XVIII w. Zygmunt III Waza narzucił wszystkich konwentom benedyktyńskim opatów komendatoryjnych. Było to sprzeczne z ich regułą, która przewidywała wybór opata przez członków klasztoru. Zjawisko to dotykało również domy zakonne cystersów, norbertanów i bożogrobców. Narzuceni opaci nie zawsze angażowali się czynnie w życie klasztorów. Czasami pobierali jedynie dochody im przysługujące, pozostawiając resztę spraw w gestii zakonników.