W razie uchylania się przez skazanego od wykonywania nałożonych na niego obowiązków, albo w razie niemożności osiągnięcia celów nadzoru ochronnego, sąd penitencjarny obligatoryjnie orzekał umieszczenie osoby w ośrodku przystosowania społecznego.
Skazany przebywający w OPS-ie był w zasadzie człowiekiem wolnym, poza ograniczeniem jego wolności w celu pracy resocjalizacyjnej. Stosowanie ograniczeń wolności uzależnione było również od rodzaju ośrodka. Mimo podobieństw ośrodków przystosowania społecznego i zakładów karnych, skazani na umieszczenie w ośrodku posiadali wiele uprawnień nieprzysługujących skazanym przebywającym w zakładach karnych. Skazani umieszczeni w ośrodku mogli korzystać z własnej bielizny, odzieży, obuwia oraz innych przedmiotów osobistego użytku, jak również z przedmiotów służących do zaspokojenia potrzeb kulturalnych. Skazany mógł swobodnie poruszać się po terenie ośrodka, wykorzystując czas wolny zgodnie ze swoimi potrzebami i upodobaniami. W ośrodku o surowszych warunkach ruch zbiorowy po ich terenie mógł odbywać się jedynie w szyku zwartym pod bezpośrednim dozorem funkcjonariusza. Również wzajemne odwiedzanie się skazanych było limitowane i dopuszczalne tylko w czasie przewidzianym w porządku dnia.