Parabaza (gr. παράβασις, parabasis, przejście obok) – element budowy komedii starogreckiej, w którym to następuje zawieszenie akcji, a chór zwraca się bezpośrednio do widzów, odnosząc się w satyryczny sposób do aktualnych wydarzeń politycznych i społecznychStanisław Sierotowiński, Słownik terminów literackich, wyd. IV, Wrocław 1986, s. 168.. W szerszym znaczeniu parabaza to każda forma apelu autora dzieła literackiego wystosowana bezpośrednio do jego odbiorcówSłownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego, Wrocław 1976, s. 290..
Historia
Pierwsze ślady parabazy odnaleźć można w zachowanych fragmentach komedii Kratinosa, co nie oznacza jednak, że to jemu z całą pewnością należy przypisać wprowadzenie do teatru parabazy, gdyż dzieła wcześniejszych komediopisarzy nie przetrwały w całości do naszych czasów. Całkowity zanik parabazy następuje już w ostatnich zachowanych komediach Arystofanesa (Sejm kobiet, Plutos)Sylwester Dworacki, O parabazie u jej antycznych źródeł, "Przestrzenie Teorii" 2008, nr 10, s. 13..