W XIX wieku w zaborze rosyjskim początkowo Polacy posiadali znaczne swobody oświatowe. Adam Jerzy Czartoryski, Stanisław Kostka Potocki, Tadeusz Czacki, Jan Śniadecki i Jędrzej Śniadecki nawiązywali w swoich działaniach na rzecz edukacji do dokonań Komisji Edukacji Narodowej. Na przełomie XVIII i XIX kluczowym ośrodkiem edukacyjnym na tym obszarze był Uniwersytet Wileński. W 1805 Tadeusz Czacki we współpracy z Hugonem Kołłątajem zorganizował Liceum Krzemienieckie.
Sprawami oświaty w Księstwie Warszawskim zarządzała utworzona w 1807 Izba Edukacyjna, w 1812 przemianowana na Dyrekcję Edukacji Narodowej. Wiodącymi działaczami oświatowymi byli wówczas Stanisław Kostka Potocki i Stanisław Staszic. Do czołowych osiągnięć Izby Edukacyjnej należało uchwalenie ustawy z 12 stycznia 1808 o urządzeniu szkół miejskich i wiejskich elementarnych.