Nowatorskim rozwiązaniem było utworzenie przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1765 państwowej szkoły kształcącej do służby publicznej (wojskowej i cywilnej) pn. Szkoła Rycerska (właśc. Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej).
W 1773 Sejm utworzył Komisję Edukacji Narodowej, świecki organ władzy państwowej odpowiedzialny za oświatę w państwie. KEN przejęła majątek pozostały po kasacie zakonu jezuitów, w tym kolegia i szkoły jezuickie. Przyjęła jednolitą politykę oświatową dla całego kraju. Nowy program nauczania wprowadzał polszczyznę jako język wykładowy, naukę przyrody, fizyki, matematyki, elementów prawa, etyki opartej na prawie naturalnym. Pod kierunkiem Hugo Kołłątaja Komisji dokonała reformy Akademii Krakowskiej i Akademii Wileńskiej, określanych mianem „szkół głównych”. Utworzono Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które przygotowało serię podręczników dla szkół narodowych. Wprowadzono nadzór pedagogiczny nad całokształtem szkolnictwa (za nadzór odpowiadały szkoły główne). Dla sprawnego zarządzania szkołami teren państwa podzielono na 10 wydziałów (6 w Koronie i 4 na Litwie). Zatrudniono wizytatorów szkolnych.
Okres zaborów