Fabuła Bohaterami powieści są dwaj młodi urzędnicy na urlopie, Zbigniew i Marek, którzy ze względów zdrowotnych udają się na trzytygodniową wycieczkę po kraju. Ich trasa prowadzi z Warszawy przez Puławy, Kazimierz Dolny, Sandomierz w kierunku Gór Świętokrzyskich. Podczas podróży (pieszo i Wisłą) zwiedzają miejscowości i zabytki oraz poznają ich historię. Szczególną uwagę zwracają na niszczejące zabytki kultury materialnej, m.in. ruiny w Kazimierzu Dolnym i Bochotnicy oraz podziemia zabytkowych budowliDziecko: czasopismo poświęcone wychowaniu domowemu i społecznemu. R. 1, 1913, z. 7 s. 437.
Analiza i odbiór Po kraju należy do powieści krajoznawczych Umińskiego. Według Zofii Budrewicz autor podporządkował poznawaniu kraju podstawowe elementy świata przedstawionego – konstrukcję bohaterów, przestrzeń i fabułę. Pisarz przedstawiał trasy podróży i praktyczne sposoby ich przemierzania, uzupełniając je wiadomościami geograficznymi, historycznymi i kulturowymi oraz informacjami o postaciach związanych z odwiedzanymi miejscami. Bohaterowie najpierw przedstawiają swoją wiedzę o zabytkach i związanych z nimi ludziach, a następnie konfrontują ją z bezpośrednim doświadczeniem podczas podróży;