Wojna i praca – nowela fantastyczna Bolesława Prusa z 1903 roku. Utwór należy do grupy późnych nowel pisarza i stanowi alegoryczną opowieść o przemianie społeczeństwa opartego na kulcie wojny w społeczność kierującą się zasadami pracy, nauki i pokojowej współpracy.
Akcja utworu rozgrywa się na fikcyjnej wyspie na Oceanie Spokojnym, zamieszkanej przez dwa skonfliktowane ludy. Przedstawiona historia ukazuje upadek militarystycznej elity Majungów oraz stopniowe zwycięstwo wartości związanych z pracą, wiedzą i rozwojem gospodarczym.
Badacze interpretują nowelę jako wyraz charakterystycznych dla twórczości Prusa idei pozytywistycznych, w szczególności pochwały pracy organicznej, nauki i postępu społecznego oraz krytyki militaryzmu, nacjonalizmu i kultu wojny.
Historia wydań Nowela ukazała się w „Kurierze Warszawskim” 1903 nr 1 (1 stycznia; było to jedno z cyklu opowiadań świątecznych, które Prus corocznie w tym okresie publikował w tej gazecie). Była przedrukowana m.in. w zbiorze Pisma (red. Z. Szweykowskiego, Tom XXV Nowele, opowiadania, fragmenty. Tom IV, 1936, II. ed. 1949).