W wiekach XIV–XVI w Rosji nadal trwała walka między tendencjami jednoczącymi państwo, które dzięki temu potrafiłoby odeprzeć obce najazdy, a zwolennikami bojarskiego rozdrobnienia feudalnego. Na czołowe miejsce zaczyna się wysuwać Wielkie Księstwo Moskiewskie jako centrum formującego się państwa rosyjskiego. Z początku XVI wieku pochodzi posłanie zakonnika Filoteusza do księcia Wasyla III, w którym w religijnej formie sformułowana została teoria „Moskwy jako Trzeciego Rzymu”. Teoria ta powstała w okresie, kiedy, z jednej strony, Turcy zagarnęli Konstantynopol, kładąc kres imperium bizantyjskiemu, z drugiej zaś zrzucono , a rosyjskie państwo umocniło się i zaczęło odgrywać istotną rolę międzynarodową.
Z potępieniem bojarów i udzielnych księżąt wystąpił w połowie XVI wieku wielki działacz społeczny i nieprzeciętny myśliciel . Bojarstwu przeciwstawiał oddaną władzy państwowej szlachtę i opowiadał się za umocnieniem rosyjskiego scentralizowanego państwa pod wodzą Moskwy. Do grona wybitnych myślicieli XVI wieku należał duchowny , który, podobnie jak Pierieswietow, opowiadał się za jedynowładztwem;