Fabuła Opowiadanie przedstawia losy ubogiego studenta medycyny, który po utracie mieszkania i ciężkim ataku choroby trafia do szpitala, gdzie w gorączkowym śnie doświadcza serii symbolicznych wizji dotyczących sensu cierpienia, szczęścia i ludzkiego życia. W fantastycznych obrazach obserwuje m.in. duchowe konsekwencje ludzkich czynów, powiązania między ludźmi tworzone przez miłość i nienawiść oraz alegoryczną kuźnię, w której cierpienie „wydobywa” rozwój duszy z materii. Po wyzdrowieniu bohater zmienia swoje spojrzenie na własną biedę i przeciwności losu, uznając cierpienie za czynnik duchowego dojrzewania.
Analiza Utwór jest zaliczany do gatunku noweli.
Feliks Araszkiewicz uznał „Sen” za zbliżony do Dziadów części II Mickiewicza, z powodu tematyki dobra i zła w kontekście życia „pozaziemskiego”.
Utwór zaliczany jest do serii utworów o tematyce fantastycznej Prusa. Niewiadowski i Smuszkiewicz w swoim Leksykonie polskiej literatury fantastycznonaukowej opisali utwór jako nowelę o strukturze „fantastycznej przypowiastki filozoficznej”, a jego tematykę jako dyskurs „o nieskończoności cierpienia w życiu człowieka, związany z kryzysem wartości pozytywistycznych” widocznym w ewoluującej twórczości Prusa.