W składni wyrażenie łączy się m.in. z dopełniaczem, np. „gwóźdź do trumny kogoś/czegoś”, oraz z konstrukcją przyimkową „gwóźdź do trumny dla kogoś/czegoś”. Przykłady zgromadzone w WSJP, pochodzące z Narodowego Korpusu Języka Polskiego, pokazują użycie frazeologizmu w kontekstach technologicznych, sportowych, ekonomicznych i politycznych.
Pochodzenie i utrwalenie w polszczyźnie W wykorzystanych źródłach leksykograficznych nie podano jednej pewnej genezy polskiego frazeologizmu ani pierwszego użycia w polszczyźnie. Jedno z poświadczonych użyć prasowych pochodzi z 1929 roku. W tarnowskim czasopiśmie Hasło z 27 września 1929 roku użyto wariantu „ostatnim gwoździem do trumny” w znaczeniu czynnika mogącego pogrążyć sytuację gospodarczą przedsiębiorcy.
Współczesne opracowania frazeologiczne traktują wyrażenie jako utrwalony składnik polszczyzny. w objaśnił gwóźdź do trumny jako „coś, co powoduje pogorszenie stanu, co przyczynia się do czyjejś porażki” i podał warianty „ostatni gwóźdź do trumny” oraz „wbić/wbijać gwóźdź do trumny”.