Józef stopniowo angażuje się emocjonalnie w świat arystokracji, szczególnie w relację z Zofią Turzyńską, jednocześnie dostrzegając dzielącą ich przepaść społeczną.
Zachowany fragment powieści urywa się podczas dyskusji uczestników pikniku, ukazującej zróżnicowane postawy ideowe bohaterów – od programu pracy oświatowej i społecznej, przez religijny idealizm, po radykalne poglądy społeczne – i zarysowującej główne konflikty planowanej powieści. W tym miejscu zachowany tekst utworu urywa się; Prus nie ukończył go z powodu śmierci.
Analiza Przemiany zachowały się nie tylko jako tekst drukowany z „Tygodnika…”, lecz również jako 300-kartowy maszynopis z odręcznymi poprawkami Prusa. Ponadto badacze znaleźli także obszerne notatki twórcze dokumentujące genezę utworu i planowanego cyklu powieściowego. Notatki te zawierają różne (także wzajemnie sprzeczne) wersje rozwiązań fabularnych; co do niektórych badacze nie są pewni, czy stanowią plany powieści czy halucynacje umierającego pisarza.