Duże znaczenie mają jego analizy ustrojowe, w których porównuje różne formy porządków państwowych i konfrontuje je z ustrojem Rzeczypospolitej. Jako jeden z nielicznych możnowładców swojej epoki dostrzegał słabości instytucji Rzeczypospolitej i proponował ich reformę. Wiele jego uwag dotyczyło koniecznych zmian w sposobie funkcjonowania Sejmu, np. wprowadzeniu jego regulaminu obrad, ograniczenia liberum veto i instrukcji poselskich, wcześniejszego (przed rozpoczęciem obrad) przygotowywania projektów instrukcji i artykułów sejmowych, ustalania kolejności spraw według ich wagi . W De officis libri tres krytykował koncepcję mieszanej formy ustrojowej i opowiadał się za wzmocnieniem władzy monarszej. Kiedy w 1614 John Barclay wydał Icon Animorum w której m.in. krytykował ustrój Rzeczypospolitej, Opaliński napisał w odpowiedzi apologię jej ustroju (Polonia defensa contra Ioan). Utwór był początkowo przeznaczony dla zagranicznych czytelników, jednak zdobył popularność również w kraju, gdzie umocniło przekonanie o doskonałości polskich instytucji politycznych, a jego argumentacja weszła do stałego repertuaru przeciwników reform. Przeciwną wymowę wydaje się mieć Rozmowa Plebana z Ziemianinem, najczęściej interpretowana jako krytyka relacji stanowych.