Okres królewski Zgodnie z tradycją, senat został ustanowiony przez założyciela i pierwszego władcę Rzymu Romulusa, który wyznaczył do jego składu stu najznamienitszych patres, to znaczy ojców, a ściślej głów rodów (Dionizjusz z Halikarnasu Starożytności rzymskie II.12). Po połączeniu Latynów z Sabinami, a później plemionami Ramnes i Luceres dołączono kolejnych reprezentantów, co ostatecznie dało liczbę 300 senatorów (Dionizjusz Starożytności rzymskie II.47 i Liwiusz Ab urbe condita I.35).
W okresie królewskim senat pełnił najprawdopodobniej funkcję doradczą, a znaczenia nabierał w czasie bezkrólewia. Wtedy to spośród jego członków wyznaczano interrexów, to znaczy urzędników wypełniających obowiązki króla i zmieniających się co pięć dni. Trwało to do momentu wyboru nowego władcy, na podstawie pomyślnych wróżb, zatwierdzanego przez izbę (; Dionizjusz Starożytności rzymskie II.57).
Okres republikański thumb|200px|Curia Iulia zbudowana na miejscu pierwotnej siedziby rzymskiego Senatu Curia Hostilia W obliczu corocznej zmiany urzędników rzymskiej magistratury senat, którego członkowie wybierani byli dożywotnio, stanowił ostoję politycznej ciągłości.