Fragmenty murów wczesnoromańskiej rotundy z absydą odkrył dr Marek Florek w 1997 roku przed wejściem do kościoła klasztoru bernardynów w OpatowieMarek Florek, Średniowieczny Żmigród w Opatowie w świetle ostatnich odkryć archeologicznych, Zeszyty Sandomierskie 6, 1997, s. 38-41.Marek Florek, Żmigród i Zamczysko w Opatowie, woj. świętokrzyskie. Stan rozpoznania i problemy ochrony, Raport nr 15, s. 330-346, issn 2300-0511. Nazwa „Opatów” po raz pierwszy pojawia się w dokumencie z 12 kwietnia 1189 roku wydanego kapitule krakowskiej przez Kazimierza Sprawiedliwego. W 1236 roku opat cysterski Gerard został pierwszym biskupem Rusi z siedzibą w Opatowie. W 1237 r. książę Henryk Brodaty usunął Gerarda i przekazał uprawnienia biskupa ruskiego wraz z uposażeniem w Opatowie na własność biskupów lubuskich. Wbrew dawnej tradycji w Opatowie nigdy nie rezydowali templariuszeMaria Starnawska, Templariusze w Opatowie? Dzieje historiograficznego mitu, Wschodni Rocznik Humanistyczny, Tom XXII, 2025, Nr 3., s.21-45.. W 1282 r.