Dopiero zamordowanie Kałojana w 1207 roku przez kuzyna Boriła i objęcie przezeń rządów zmusiło Iwana Asena do opuszczenia wraz z bratem Aleksandrem Bułgarii i schronienia się najpierw za Dunajem u Kumanów, z którymi Asenowiczów łączyły więzy pokrewieństwa, a następnie na Rusi Halickiej. Po kolejnych niepowodzeniach Boriła opozycja przeciw jego rządom porozumiała się z przebywającymi na wygnaniu Iwanem Asenem i Aleksandrem. W 1217 roku Iwan Asen wkroczył z oddziałami ruskimi do Bułgarii, opanował większość terytoriów i obległ cara w Tyrnowie. Po siedmiu miesiącach oblężenia w 1218 roku obrońcy stolicy skapitulowali. Borił został schwytany i oślepiony.
Polityka wewnętrzna thumb|220px|Iwan Asen IIobraz z monastyru z Góry Atos Objąwszy władzę Iwan Asen II musiał się uporać z silnymi tendencjami odśrodkowymi reprezentowanymi przez wielkie bojarstwo. Umiejętnie wykorzystał przeciw wielkim feudałom poparcie drobnego bojarstwa i duchowieństwa. Podjął też starania o uzyskanie poparcia u mieszczan. Podjął tolerancyjną politykę wobec prześladowanych za panowania Boriła miejskich gmin bogomilskich. Dbał o prawo do używania własnego języka przez Greków stanowiących element dominujący w wielkich miastach nad Morzem Czarnym i na południu w Macedonii i Tracji.