Od strony południowej zabudowania monasterium kanonickiego skupione wokół czworobocznego wirydarza ze skarbcem katedralnym, kaplicą Trzech Króli i dawnym kościołem Najświętszej Marii Panny. Katedra, której architektura łączy późny romanizm z wczesnym gotykiem, kryje wewnątrz cenny wystrój, m.in. dzieła rzeźby gotyckiej – przypisywany Mistrzowi Naumburskiemu zespół figur fundatorów najstarszej katedry (m.in. Ekkehard i Uta, Herman i Regelinda) oraz Grupa Ukrzyżowania i cykl pasyjny zdobiący przegrodę chórową oddzielającą chór zachodni od korpusu nawowego.
Dzieje thumb|240px|Widok zachodniej części Naumburga wraz z katedrą thumb|240px|Widok Naumburga z katedrą według Wilhelma Dilichsa (XVII w.) thumb|Widok katedry w 1835 r.
Średniowiecze Około roku 1000 Ekkehard I (zm. 1002), margrabia Miśni, wzniósł w położonym w zachodniej części Marchii na wzgórzu po prawym wybrzeżu Soławy w pobliżu ujścia rzeki Unstruty zamek margrabiów znany w źródłach jako Newenburg lub Nuwenburg, później nazwany Naumburgiem. Dogodne położenie na skrzyżowaniu traktów handlowych dało asumpt do założenia miasta i kościoła. Jego synowie Herman I i Ekkehard II założyli w zachodniej części miasta kościół Najświętszej Marii Panny, który otrzymał status kolegiaty. O kościele wspomina w roku 1021 biskup Merseburga jako praepositura noviter fundata.