w Panu Wołodyjowskim: pułkownik Michał Wołodyjowski, Basia Jeziorkowska i syn wodza Tatarów Azja Tuhajbejowicz. Ponadto w każdej części epizodem wojennym jest obrona polskiej twierdzy przed siłami nieprzyjaciela: w Ogniem i mieczem – zamku w Zbarażu; w Potopie – klasztoru na Jasnej Górze; w Panu Wołodyjowskim – twierdzy w Kamieńcu Podolskim. Mimo tego powtarzalnego schematu autor potrafił na tyle go urozmaicić, aby za każdym razem sprawiał wrażenie pomysłu nowego i atrakcyjnego. Dzięki swojej plastycznej wyobraźni, szczególnie wyczulonej na urodę świata i ludzi, Sienkiewicz potrafił powołać do życia postaci, w których realność wręcz uwierzono.
thumb|220px|Andrzej Kmicic z Oleńką na kuligu – obraz Juliusza Kossaka (1885) Losy bohaterów wplecione zostały w dramatyczny los Rzeczypospolitej XVII wieku, co pozwoliło autorowi obok problematyki obyczajowej zająć się tematem patriotyzmu i wojen wówczas toczonych. Sienkiewicz świadomie wybierał wydarzenia historyczne mające najbardziej dramatyczny charakter, by uzyskać zamierzony efekt. Oto w sytuacji niemal beznadziejnej, kiedy los ojczyzny wydaje się już przesądzony, patriotycznie nastawione szczupłe wojska polskie pokonują potężną armię wrogów.