Ten system powstał jako odpowiedź na przekonanie ekonomistów socjalistycznych, że gospodarka socjalistyczna nie może opierać się na kalkulacjach w naturalnych jednostkach ani na rozwiązywaniu równań simultanicznych dla koordynacji działań ekonomicznych.
W praktyce realne próby wprowadzenia gospodarek socjalizmu rynkowego wdrożyły jedynie niektóre z przewidywanych rozwiązań. Mimo to termin ten bywa stosowany do opisania efektów różnych reform liberalizacyjnych w bloku wschodnim, takich jak węgierski Nowy Mechanizm Gospodarczy, gospodarka Jugosławii, Perestrojka, chińskie reformy gospodarcze oraz Nowa Polityka Ekonomiczna Włodzimierza Lenina.
Historia teorii Ekonomia klasyczna Podstawą teoretyczną socjalizmu rynkowego jest odrzucenie wyzysku wartości dodatkowej charakterystycznego dla innych systemów produkcji. Zwolennicy socjalizmu z rynkiem w roli głównej, tacy jak socjaliści ricardiańscy czy ekonomiści anarchistyczni, popierali wolny rynek połączony z publiczną lub wzajemną własnością środków produkcji.