Właściwa teoria socjologiczna powstaje w połowie XIX w. Do najwybitniejszych jej przedstawicieli w tym okresie zalicza się Augusta Comte'a, Herberta Spencera, Karla Marxa i Friedricha Engelsa. Również ich prace były częścią większych konstrukcji teoretycznych (w kolejności: pozytywizmu, ewolucjonizmu i marksizmu).
W pierwszych dekadach XX wieku sformułowano teorie obecnie uznawane za klasyczne. Do najważniejszych autorów tego okresu należą: Émile Durkheim, Georg Simmel, Max Weber, Vilfredo Pareto, Florian Znaniecki, czy George Herbert Mead. Stworzone przez nich koncepcje były bardzo różnorodne i legły u podstaw odmiennych nurtów teoretycznych w socjologii.
W latach pięćdziesiątych XX wieku nastąpiło przewartościowanie w teorii socjologicznej. W wyniku inspiracji neopozytywizmem liczni badacze podjęli wysiłek przekształcenia socjologii w myśl metodologicznych wskazań filozofii nauki, co miało służyć "unaukowieniu" socjologii. Zmianie uległo również rozumienie teorii w socjologii. W myśl twierdzeń pozytywizmu logicznego, nauka powinna składać się jedynie ze zdań stwierdzających fakty (zdań protokolarnych), oraz zdań stwierdzających relacje między nimi. Muszą one mieć jednoznaczną wartość logiczną.