Powieści takie jak Nadberezyńcy Czarnyszewicza, Orzeszkowej Nad Niemnem, a także niektóre z utworów M. Rodziewiczówny przedstawiają literacko i historycznie sytuację na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Słabiej ukazane jest to na przykładzie ziem ukraińskich, gdzie (jak np. w guberni podolskiej) jednodworcy stanowili dużą część ludności i większość ludności polskiej. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich w odniesieniu do tej guberni podawał:
„Według wyznania: prawosławnych jest 1,567,462, czyli 70% ogólnej ludności, katolików 228,174, czyli 10,15% [...]. Pod względem stanów: szlachty w miastach 8,302, po wsiach 14,348, razem 22,650. W 1822 r. szlachty w gub. podolskiej liczyło się 93,064 głów; takie raptowne zmniejszenie się jest skutkiem przyłączenia jednodworców do włościan. [...] Polaków wyznania katolickiego, według ostatniej rubryceli, 228,174 (10%). Wykazy urzędowe wszystkich prawosławnych zaliczają do Rossyan, chociaż między niemi dużo jest Polaków, dawnych kolonistów z Mazowsza i Litwy, a także wielka liczba szlachty drobnej (jednodworców), którzy skutkiem małżeństw mieszanych należą do wyznania prawosławnego.”
Bibliografia
Kategoria:Historia szlachty w Polsce pod zaborami Kategoria:Historia Rosji