z tej tradycji wywodziły się późniejsze odłamy ebionitów i nazarejczyków, którzy odcinali się od „ortodoksyjnego”, „pogańskiego” chrześcijaństwa.

Gnostycyzm

Kierunkiem przeciwstawnym zarówno judeochrześcijaństwu, jak i chrześcijaństwu pawłowemu był gnostycyzm (I–III w.), łączący elementy chrześcijańskie z praktykami pogańskimi i filozofią grecką. Różne sekty gnostyckie przyjmowały różne wersje nauki o wyzwoleniu duszy z ciała poprzez ezoteryczną wiedzę.

Inne spory

Ortodoksja kościelna pierwszych wieków kształtowała się w polemice z licznymi ruchami religijnymi: ebionitami (I–V w.) doketyzmem (II–III w.), marcjonitami (II–III w.), millenaryzmem (głównie II–III w.), manicheizmem (III–IV w.) – religią odrzucającą Stary Testament i głoszącą skrajny dualizm dobra i zła oraz materii i duszy. Manichejczykiem był przez pewien czas Augustyn z Hippony, jednak później porzucił tę religię i oficjalnie występował przeciwko jej tezom. nieortodoksyjnymi poglądami na Trójcę Świętą: subordynacjonizmem (II–III w.), monarchianizmem (II–III w.), nieortodoksyjnymi poglądami w sferze teorii i praktyki życia chrześcijańskiego: montanizmem (II w.), enkratyzmem (II w.) – czyli negacją sakramentu małżeństwa.