Gminy i powiaty obwarzankowe – nieformalne określenie jednostek samorządu terytorialnego mających siedziby w nienależących do nich miastach wydzielonych, czyli: gmin wiejskich mających siedzibę w nienależących do nich miastach stanowiących odrębne gminy miejskie, powiatów mających siedziby w nienależących do nich miastach na prawach powiatu (stanowiących odrębne gminy miejskie, którym powierzono kompetencje odrębnych powiatów).
Do 1975 r. istniały także województwa obwarzankowe (np. województwo warszawskie, którego siedzibą była Warszawa, ówcześnie sama w sobie stanowiącą osobne województwo).
Pod względem konfiguracji przestrzennej, wiele obwarzankowych gmin (np. Tarnów, Sanok) i powiatów (np. rybnicki) składa się z obszarów zenklawizowanych. Mimo pryncypiów dążenia do spójności terytorialnej (unikania tworzenia enklaw), w przypadku gmin i powiatów obwarzankowych ma to mniejsze znaczenie pod kątem sprawnego funkcjonowania gminy lub powiatu, ponieważ odpowiednio urząd gminy lub starostwo powiatowe nie mieści się na ich terenie, lecz w mieście, które równocześnie enklawizuje gminę lub powiat.
Historia Pojęcie zostało wprowadzone w Polscew 2013 r.