Iste articlo tracta sobre a Comunidat Autonoma d'Aragón. Pa atros emplegos se veiga Aragón (desambigación).
thumb|350px|A Basilica de Nuestra Sinyora d'o Pilar y o puent de Piedra sobre o río Ebro en Zaragoza, a capital d'Aragón. Aragón ye un país situau en lo norte d'a Peninsula Iberica y que comprende o trampo central d'a val d'Ebro. O suyo territorio ye lo de l'antigo Reino d'Aragón, que fue acotolau en 1707 con os Decretos de Nueva Planta. Actualment fa parti d'o Estau Espanyol como Comunidat Autonoma, seguntes o suyo Estatuto d'Autonomía (Lei Organica d'o Estau Espanyol), que li atorga o caracter de "nacionalidat".
Culturalment a cuenca d'Ebro, mesmo antes d'existir Aragón, ye una zona de trobada y crucillada d'hombres y elementos culturals d'a Meseta, Levant y Sud de Francia. Oficialment, muga con as comunidaz autonomas de Castiella-La Mancha, Castiella y Leyón, Catalunya, La Rioja, Navarra y Comunidat Valenciana y tamién con l'estau de Francia.
O Reino d'Aragón con o Condau de Barcelona (Catalunya) formoron a Corona d'Aragón en o sieglo XII, encara asinas continó estando independient conservando totas as suyas institucions, fueros y dreitos dica a Guerra de Succesión Espanyola en o sieglo XVIII. Dende 1978 ye una comunidat autonoma espanyola, composada por as provincias de Uesca, Teruel y Zaragoza, y que s'articula en 33 comarcas. A suya capital ye a ciudat de Zaragoza.
Dende o 10 d'agosto de 2023, Jorge Azcón ye o president d'a Deputación Cheneral d'Aragón.
En Aragón se charran actualment tres idiomas, d'os cuals nomás que aragonés y catalán son luengas propias:
L'aragonés se charra en o norte d'a comunidat autonoma. En o pasau se fablaba tamién en lo centro y lo sud d'Aragón. O castellano ye a luenga oficial, y se charra en tot o territorio aragonés mezclau con rasgos mesmos. A mayoría d'istos rasgos son repuis de l'aragonés, que se'n fuoron perdendo de manera progresiva dende o sieglo XV por l'espardidura d'o castellano. O catalán se charra en as comarcas orientals d'Aragón.
Historia
Cheografía
O relieu ye de gran simplicidat: os Pireneus y o sistema Iberico enmarcan a depresión d'Ebro. Os estremos cheograficos d'Aragón son Zuriza (Ansó, Chacetania) a o norte; La Cervera (Abechuela, Gúdar-Chabalambre) a lo sud; Sopeira (Ribagorza) a l'este; y Granja de Sant Pedro (Mont-reyal de Fariza, Comunidat de Calatayú) a l'ueste.
O río Ebro escana las auguas d'os ríos y ibons d'Aragón, que como o Millars y o Turia desembocan en a Mar Mediterrania.
O clima d'ista comunidat ye mediterranio-continental. Ye un clima seco, con plevidas irregulars, cerenyos cambios termicos y intensos aires.
A vechetación sigue as oscilacions d'o relieu y d'o clima. Bosques borials y dominio floral mediterranio.
Aragón tien una superficie de 47.645 km².
Seguntes o censo de 1991, bi heba una población d'1.178.000 habitants, ye decir un 2,95% d'a población d'o Estau espanyol y una densidat de 25,2 habitants/km². En 2003 a cifra augmentó dica os 1.217.514 habitants.
O chentilicio ye aragonés.
Comarcas
Aragón ye dividiu en 33 comarcas:
right|thumb|250px|Comarcas d'Aragón.
No. Nombre Capital Provincia 1 Chacetania Chaca Uesca, Zaragoza 2 Alto Galligo Samianigo Uesca 3 Sobrarbe Boltanya y L'Aínsa Uesca 4 Ribagorza Graus y Benabarri Uesca 5 Cinco Villas Exeya d'os Caballers Zaragoza 6 Plana de Uesca Uesca Uesca, Zaragoza 7 Semontano de Balbastro Balbastro Uesca 8 Cinca Meya Monzón Uesca 9 Litera Tamarit y Binéfar Uesca 10 Cinca Baixa Fraga Uesca, Zaragoza 11 Monegros Sarinyena Uesca, Zaragoza 12 Tarazona y Moncayo Tarazona Zaragoza 13 Campo de Borcha Borcha Zaragoza 14 Aranda Illueca Zaragoza 15 Ribera Alta d'Ebro Alagón Zaragoza 16 Val de Xalón L'Almunia de Donya Godina Zaragoza 17 Zaragoza Zaragoza Zaragoza 18 Ribera Baixa d'Ebro Quinto Zaragoza 19 Baixo Aragón-Casp Casp Zaragoza 20 Comunidat de Calatayú Calatayú Zaragoza 21 Campo de Carinyena Carinyena Zaragoza 22 Campo de Belchit Belchit Zaragoza 23 Martín Baixo Íxar Teruel 24 Campo de Daroca Daroca Zaragoza 25 Xiloca Calamocha y Mont-reyal Teruel 26 Cuencas Meneras Montalbán y Utriellas Teruel 27 Andorra-Sierra d'Arcos Andorra Teruel 28 Baixo Aragón Alcanyiz Teruel 29 Comunidat de Teruel Teruel Teruel 30 Mayestrato Cantaviella Teruel 31 Sierra d'Albarracín Albarracín Teruel 32 Gúdar-Chabalambre Mora de Rubielos Teruel 33 Matarranya Valderrobres y Calaceit Teruel
Demografía
Densidat d'as comarcas A comarca que tien mas población y densidat de población ye a comarca de Zaragoza amás d'a suya aria metropolitana. En a resta d'as provincias, a mayor densidat de población no se troba en as capitals: en a provincia de Uesca ye a Cinca Meya, con una densidat de población de 41 hab/km² y en a provincia de Teruel ye o Baixo Aragón, con una densidat de población de 23 hab/km².
right|thumb|250px|Poblacion relativa d'Aragon en 2006.
Economía
O Producto Interior Bruto (PIB) d'Aragón ye o 3 u 4% d'o PIB d'o total d'Espanya. L'interpresa Opel tien una planta amán d'a ciudat de Zaragoza.
Politica
A norma lechislativa de funcionamiento d'Aragón ye definida en o suyo Estatuto d'Autonomía, de 1982, que definix as suyas institucions de gubierno. O Parlamento d'Aragón se diz Corz d'Aragón.
Cultura
thumb|300px|Una ixota aragonesa. D'alcuerdo con Julio Caro Baroja en Aragón bi ha dos zonas culturals prencipals: L'Alto Aragón con cultura pirenenca y a Ribera d'Ebro y ríos grans con una cultura mediterrania asociada a una agricultura de regano. En esta zaguera bi ha clara influencia mudéchar, en bels lugars, o traxe tipico se composa d'un panyuelo nugau en la cabeza, calzons ubiertos, una manta a modo de faixa en a cintura y alpargatas ta os hombres. As mullers levan sayas amplas, un chustillo, calzón, calzas chupidas, toquiella, debantal y alpargatas.
O baile y canto popular ye a ixota aragonesa, que ye muit rasmiuda y goyosa. Se baila con muito movimiento y grans blincos. O canto gosa estar de ritmo malinconico con una nota a ormino socardona. Antes de cheneralizar-se a ixota o mas caracteristico yera o dance aragonés. En bels lugars bi ha representacions de danzas con tochos y espadas, con alusions a luitas entre moros y cristianos.
Tamién remane musica tipica aragonesa, que emplega instrumentos como o salterio (chicotén) y l'acordión. Entre los instrumentos de viento en a mas gran parte d'o territorio s'emplega a donzaina, pero en los Pireneus centrals bi ha una zona a on que ye caracteristico o chiflo y en Sobrarbe y Monegros a gaita aragonesa u gaita de boto.
Gastronomía
D'Aragón son famosas as mollas a la pastora, o ternasco rustiu, os pernils de Teruel, a borraina, o cardo, os vin d'as suyas distintas Denominacions d'Orichen (Semontano, Campo de Borcha, Carinyena, Calatayut), a carne a la pastora, o pirín a lo chilindrón, as almendras, o ternasco d'Aragón, l'aceite d'o Baixo Aragón, a miel, os prescos de Calanda, as chiretas (de Sobrarbe), a longaniza de Graus, etcetra.
En o norte d'Aragón se charra l'idioma aragonés y en a parti mas oriental, mugant con Catalunya, o catalán.
Aragoneses destacaus Categoría principal: Aragoneses. right|thumb|350px|Os cantautors aragoneses José Antonio Labordeta, Joaquín Carbonell y Eduardo Paz en Uesca. Cine: Luis Buñuel, Carlos Saura, Segundo de Chomón. Santiago Aguilar Oliver, Paco Martínez Soria Pintura: Francisco de Goya y Lucientes, Antonio Saura, Francisco Bayeu y Subías. Escultura: Pablo Gargallo, Pablo Serrano. Musica: Miguel Fleta, José Antonio Labordeta, Héroes del silencio, Enrique Bunbury, Amaral, Gabriel Sopeña, Violadores del Verso. Literatura: Marco Valero Marzal, Baltasar Gracián, Joaquín Costa, Javier Tomeo, Ramón J. Sender, Soledad Puértolas, Fernando Lázaro Carreter, José Antonio Labordeta, Miguel Labordeta. Ciencia: Santiago Ramón y Cajal (premio Nobel), Miguel Catalán, Miguel Servet.
Se veiga tamién Estatuto d'Autonomía d'Aragón (1982). Lista de ciudaz d'Aragón. Listas de municipios d'Aragón por provincias. Lista de municipios de Uesca. Lista de municipios de Teruel. Lista de municipios de Zaragoza.
Referencias
Vinclos externos
Gubierno d'Aragón. As Corz d'Aragón. Turismo, ocio, foros, noticias. Atro portal rechional. Pachina web d'o diario El Periodico de Aragón. Pachina web d'o diario Heraldo de Aragón. Portal sobre Aragón. Directorio d'Aragón. ''charrando.com, pachina adedicada a la luenga aragonesa, o suyo aprendizache y espardidura. Turismo en a comunidat aragonesa.
*