Mondot TOMÁS ARIAS, Chabier (1999). El aragonés del Biello Sobrarbe. Instituto de Estudios Altoaragoneses. Uesca. Pronunciau /mon'dod/~/mun'dod/. ye una aldeya aragonesa d'o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. A suya población ye de 4 habitants (2018). «Mondot» en a subpachina «Relación de unidades poblacionales» d'o Insituto Nacional de Estadística; consultada o 13 de chulio de 2012.
Ye una aldeya historica de o Elsón, localidat con un castiello de a que dependeba dende a Edat Meya. En chunto con o Elsón y con Chabierre d'o Elsón formaba un municipio, de nombre o Elsón, dende a constitución d'os primers achuntamientos modernos en 1834 dica l'absorción d'os tres nuclios en o municipio d'Alto Sobrarbe, en a decada de 1960. «Olsón» en a subpachina «Alteraciones de los municipios en los Censos de Población desde 1842» d'o Instituto Nacional de Estadística, consultada o 5 de septiembre de 2011
Cheografía
Mondot se troba en a parte altera de a valle d'o Susía, en o extremo sud d'a comarca de Sobrarbe, en o sector que se conoix como o Viello Sobrarbe.
En a suya posición, fa parte de a compleguera d'o barranco de Sant Chils, afluent directo de o Susía. Se troba en una zona de relieve relativament suave, anque debaixo de as garras d'a sierra de Sant Benedet, y chusto por dezaga de o lugar, cara ta l'ueste, a cota remonta bel poquet a poquet hasta coronar l'auguabatient que desparte a cuenca hidrica de o Susía con a d'o Vero, que ye representada por ista parte en l'altiplano d'Arcusa.
Con automobil, ye accesible por l'esbarro que naixe a debant d'o Mesón de Ligüerre, en a carretera autonomica A-138 (Balbastro-l'Aínsa), y que se torna una pista asfaltada que recorre a valleta d'o río Susía t'alto. En iste sentiu, cal pasar de largo Lamata, Chabierre y o Elsón, y solo aproximadament a 2,3 km de o Elsón amaneix Mondot. Por a contra, y como que a pista arriba a achuntar-se con a comarcal A-2205 (a carretera d'o Viello Sobrarbe) en a plana d'Arcusa, tamién ye accesible si se toma en sentiu descendent en o cruce con a dita carretera; p. ex. si se pilla ista vía dende Arcusa.
Historia
I ha mencions a Mondot en os documentos historicos dende o sieglo XII, Mondot en a pachina Eripol.es; consultada o 13 de chulio de 2012. anque no se i conserva garra restas de fortificacions nian garra construcción tan antiga como ixo.
En os documentos mas recients, Mondot amaneix siempre asociau con o Elsón, en grau d'aldea u población menor y pendedera d'aquel atro lugar. Dende o sieglo XVI as casas mas fuertes de Mondot comparten con as d'o Elsón y as casas infanzonas de Chabierre l'administración d'os cuatro molins Casa e infanzones de Sobrarbe, consultau o 13 de chulio de 2012. que d'entre as tres localidaz teneban en o río, y s'asocian como concello.
En o sieglo XIX formaban achuntamiento de conchunta, integrando-se en un municipio moderno, que naix en 1834, y que se deciba o Elsón. O municipio desapareixió en 1969, en fusionar-se con Arcusa, Santa María de Buil y Sasa de Surta ta formar o nuevo municipio d'Alto Sobrarbe. Alto Sobrarbe conoixió una existencia de solo que 12 anyos, y remató fusionau con o municipio de l'Aínsa ta formar l'actual termino de l'Aínsa-Sobrarbe en 1981.
Despoblación
Mondot ye una población que sufrió una firme despoblación por a suya situación d'isolamiento, en a segunda metat d'o sieglo XX, gosando quedar vueda y tot en a partir de 1976. Anfortunadament, ixa situación s'ha revertiu parcialment en as zaguer dos decadas, pus bels vecinos que en marchón i son tornaus.
No teneba carretera dica 1950, cuan os propios vecins en fizon una a vecinal que metese a pedanía en comunicación con o Elsón. A vía yera prou precaria y se mantenió en ixe estau dica la decada de 1990, cuan fue re-acondicionada por l'Administración. Actualment, ye perfectament accesible con vehiclos de turismo convencionals. A electricidat i gosó arribar en 1975.
Demografía
Imáchens
Toponimia
Mondot ye un toponimo d'orichens latinas: <MONS, MONTIS, que significa «monte».<ref name="BENITOíndice"> [https://web.archive.org/web/20130403013539/http://www.aragob.es/edycul/patrimo/etno/pueblos/indice.htm Índice de pueblos del Alto Aragón, el orígen de sus nombres]. Por Manuel Benito Moliner. Consultau o 13 de chulio de 2012.</ref> Manimenos, a presencia d'a terminación -ot en o nombre podría sucherir una orichen no estrictament romance.
Seguntes Ch. Tomás, ye poco probable que ista terminación -ot dimane d'a desinencia latina -OTTU, que ye a que ha dau a mayoría de terminacions augmentativas/peyorativas en -ot que existe en aragonés actual. Por cuentas d'ixo, tanto iste autor como l'investigador Manuel Benito Moliner coinciden en considerar que a terminación -ot puede estar d'herencio prerromano, especialment porque existe unatro toponimo muit semellant en a valle de Vio, o Mondoto, que toz os autors coinciden en clasificar como prerromano.
Si isto ye cierto, a terminación -ot en Mondot podría estar mas proxima a las que se troba en belatros toponimos prerromans, como Oto u Broto, a on que a forma analoga d'ista terminación indica «alto» (Broto <Berg + oto, «montanya alta»; y por tanto podría estar que Mondot <*MONTE + oto, «tozal altero», «mont altero»).
Si a terminación -ot fuese a mesma en orichen que en Oto y Broto, no sería necesariament prerromana, porque os filologos Paul M. Lloyd y Jairo Javier García Sánchez amuestran que oto ye a evolución d'o latín ALTU d'acuerdo con una lei fonetica que perdió fuerza en o sieglo XII. Paul M. Lloyd: Del latín al español. Editorial Gredos, 2003, pp 308-309. Jairo Javier García Sánchez: Atlas toponímico de España. Editorial: Arco/Libros, S.L., 2007, p 81. Esta mesma evolución fonetica se veye en atros toponimos peninsulars como Ribota (RIBA ALTA), Villota (VILLA ALTA) y Otura (ALTURA), por o que una etimolochía de Mondot a partir de MONT ALTU ye razonable con a sonorización dezaga de liquida de l'aragonés central (*Montoto > *Mondoto) y apocope d'a o final (*Mondoto > Mondot'').
Fiestas 17 de chinero, fiesta d'hibierno, fendo-le honras a Sant Antón Abat. 20 d'agosto, Fiesta Mayor fendo-le honras a Sant Chuaquín.
Notas
Referencias
Vinclos externos
Categoría:Lugars de l'Aínsa-Sobrarbe Categoría:Localidaz d'Aragón con fiestas patronals ta sant Chuaquín Categoría:Localidaz d'Aragón con fiestas patronals ta sant Antón abat Categoría:Localidaz d'a diocesi de Uesca en Sobrarbe