25px|Variedaz dialectals de l'Aragonés Ista fualla ye escrita en l'aragonés d'a valle de Vio.

L'aragonés d'a valle de Vio u de Vallivió (en aragonés estándard val de Vio) ya definito per a variedat local de l'aragonés que se parla en as valles de Vio y Fanlo, en l'aria centro-septentrional d'a comarca de Sobrarbe, de camís d'entre ras valles d'a Cinca y l'Ara. Ya una d'as primeras variedaz aragonesas que se descrebión, en l'anyo 1899, por manos d'o filologo francés Jean-Joseph Saroïhandy que se pasó bués tiampos tomando ras carateristicas d'iste parlar que, alavez, yeba bian vivo en a valle. Atualment se troba en un lamentable estato de conservación, y ya una d'as variedaz clasicas (ixo yà, d'as primeras que se descrebión) con de menos vitalidat, parlando-la nomás que ras personas de mas gran edat.

Saroïhandy fayó tamién, en o mesmo curso d'ixe anyo y d'o 1900, es suyos famosos estudios sobre o complexo dialectal d'as valles altas d'a Cinca y d'o Cinqueta, que le pareixión bian diferendas, y que son a semiant d'o que oi ya devenito n'es parlars belsetán y chistabín dera luenga aragonesa. D'os estudios de Saroïhandy en Vio mos son quedatos, amás d'os interesants caracters descritos, belas locucions y expresions interesantismas como fragmentos de pastoradas u cancions de mullers bian representativas d'a cultura sobrarbenca d'aquels tiampos. Posteriorment, autors atuals como Chabier Tomás y Chusé Raul Usón en han organizato y recopilato nuavas manifestacions que demuestran l'estato de degradación que ha sofrito a parla local d'istas valles en pasar es 100 anyos.

Fanlo fegura en l'ALEANR con a sigla Hu 203. Manuel Alvar: Atlas lingüístico y etnográfico de Aragón, Navarra y Rioja. Institución Fernando el Católico. Departamento de Geografía Lingüística, Institución Fernando el Católico de la Excma. Diputación Provincial de Zaragoza, 1983. Tomo I, Lamina 3, Mapa nº 3.

Caracteristicas thumb|right|250px|O chicot y nisolato d'as localidaz d'istas valles permetió que Soraïhandy encara se-i trobás a faula bian viva. En a imachen, a ilesia Vio (villeta d'a valle de Vio). l'Aragonés d'a valle de Vio no ye guaire diferent d'es atros parlars de tipo centro-oriental que hay en Sobrarbe, y fa manifiastas belas carateristicas que tamién son definidoras de parlars bian descritos como o Bergotés u o Viellosobrarbés, o altros que no en tienen tan buena representación como l'aragonés de Tella y de Puértolas (especialment emparentato con o zaguero):

Sistema d'articlos definitos "O, a, os, as", con presentación esporadica d'o masculino plural "es", anque menos frecuant que en a vecina valle de Puértolas, a'n que ye dominante. Totas as formas s'han puesto sentir con r- (ro, ra, ros, ras) cuan que se troban en a zaga d'una palabra que remate con vocal, como ye regular de Puértolas ta Abizanda, pero que s'apresenda cuan ba dezaga d'una preposición, en siya present u elidida. En brincó d'allá ta ro canto 'ra caseta. l'Asa 'ro capazo. Concordancia de chenero y numero d'o participio con o complemento directo cuan ye en forma pronominal u con o subchecto dera frase cuan ye reflexiva, traza común con l'occitano y tamién con o catalán antigo, enantes bian común como en tot Sobrarbe, agora cuasi una reliquia: No as he vistas As vacas, ta ro prato que as son portiadas

thumb|right|200px|Fig. 1. Os pronombres personals d'a valle de Vio. En royo os que s'han castellanizato (Grafía de Uesca).

Desaparición cuasi de tot d'os demostrativos sobrarbencos que documentó Saroïhandy: si enantes feban "aquels zagals" en as dos valles agora se sient "aquellos zagals", menos de Nerín, a'n que se conserva ra forma antiga. Mesmo ha pasato con o pronombre personal "els" que documentó Saroïhandy, que s'ha suplantato totalment per o castellanismo "ellos" con atras castellanizacions importants (Fig. 1). Desapareición tamién as formas "nusaltros" y "vusaltros" d'entre ros primers estudios de Saroïhandy y cuan que en tornó 30 anyos dimpués, que yeban ya "nusatros" y "vusatros". En l'actualidat, Tomás y Usón en trobón nomás que formas ya hibridas con o castellano: "nusotros", "vusotros". "Altro" y "altros" seguntes els son ocasional oi día. Desaparición d'a preposición "dica", que Saroïhandy heba documentato en tot Sobrarbe, de l'Aínsa t'alto. Atras preposicions que ya no se troban son "per" y ras suyas derivacions: "perque", etc. que agora se dicen "por, "porque", per a presión d'o castellano. Substitución sistematica de l'adverbio de cuantidat "mes", d'as suyas composicions ("demés", "només"), y d'as formas d'expresar o grau comparativo, que yeba bian regulars d'os tiampos de Saroïhandy en tot Sobrarbe, per as formas castallanizadas: "mas", "demás", etcetera. Posa-me-ne una miqueta mes, mocet. Uso d'a locución "a menut" (per cuentas d' a sobén, que yà prencipal en a cuenca d'a Cinca), que en o cambio d'os sieglos XIX y XX yeba tamién común d'as valles de Broto y Bielsa. A forma "a ormino", a suya penetración en Sobrarbe Saroïhandy nomás que a trobó en a Ribera de Fiscal y ra valle de Broto no se-be ha documentato nunca. Uso d'una forma de numerals indefinitos, enantes cheneral en tot Sobrarbe, que s'amonta con l'indefinito bel achuntato con l'artiglo indeterminato un(o): Beluno sí que'n habrá Bels cuatre días dempués ya yeba muerto Negación numeral con a particla garra, que fa tanto de pronombre como de numeral u cuantitativo, contable u incontable mesmo: No te doi garra peseta No te yeba fendo garra caso No i heba garra thumb|right|250px|A ilesia d'o despoblato de Sercué, bian chicorrona como una cambra d'un piso en a capital, con as Sestrals de fondo. Grandismo retacul de l'adverbio de cantidat "guaire", que ya cuasi no se i siante, pero que en os anyos 1899 - 1900 yeba cheneral en tot Sobrarbe, y no solo que ta negar si que tamién en as oracions interrogativas: No n'i eba guaires. ¿Fa guaire tiampo d'esto?. Conservación d'o cuantitativo "prou", que se mantián en tota ra comarca, trascendendo tamién ta'l castellano de sustrato aragonés. Ya en hay prou. Ya prou grande. Uso d'os adverbios antes u enantes con usos finament diferents: antes (per o regular, precedito d'a preposición "de") en as frases con valor relativo, mientres que enantes porta ro valor absoluto: O puant o rematón d'antes que no ra carretera. Enantes no caleban tantos diners ta vivir. Emplego d'a doble negación, cheneral en aragonés, tamién a particla "no" en frases de comparativo, y l'adverbio "nunca" con sentito absoluto y tamién de "bela vegada": Ni un palmo (de) tierra no teneba Os chóvens han tenito mas educación que no nusatros Si nunca cadises ta l'augua Existancia de formas de pronombres/adverbios cuantitativos que pierden a -o final etimolochica, concidindo con o catalán, o francés, l'occitán etc... pero fendo una gran diferencia con o castellano y sisquiera o que s'ha puesto documentar en a resta de parlaches aragoneses: Cuán, que bi coexiste con cuanto, tan que bi coexiste con tanto, etc. Ixas formas no recheneran a o ni cuan fan o plural: -Cuán tos ne queda? -Lo menos dos u tres cuartals. -¿Tan? marcharez bian provistos! Cuáns iban, de soldatos? Ixe altro no en tian tans, de diners. Tan si plora como si no plora.

En ixa mesma dirección, Saroïhandy decumentó ra expresión «tan de buen» significando "ojalá", en claro paralelismo con a suya equivalent en catalán «tan de bò».

Pardicularidaz verbals thumb|right|100px|Fig. 2. O present d'indicativo d'o verbo "estar", en a forma suya actual (grafía de Uesca). Como en buena cosa de Sobrarbe, defuera de bels puestos an que a luanga ye mes viva Chistau u A Fueba, u mellor conservata, Bielsa u Tella, hai perdua moderna d'a desinencia en -z d'a 2ª persona d'o plural d'o presente d'indicativo, en favor d'a desinencia acastellanada -is (Fig. 2): mirais, tornais, etc. As formas 2ª y 3ª d'o singular en o verbo "estar" son con a metavocal ubiarta aldosobrarbenca. Mesma tendencia que o belsetán, o chistabín y as parlas de Puértolas y Tella de fer as primeras personas d'o pasato imperfecto d'indicativo con desinencia pardicular en "-e": yo febe, yo baixabe, yo m'atabalabe, yo dormibe. En Puértolas ya pasible de sentir de manera ultralocal as formas con metatesi vocalica (u asimilación d'altras formas personals) en a desinencia d'os verbos d'a primera conchugación, anque no ye guaire significativo: yo camineba, yo carranyeba, as cuals conviven en chunto con d'as anteriors. Preterito indefinito de tipo sintetico, como totas as parlas centrals de l'aragonés, pero con formas no tonicas d'abe 100 anyos an que oi se troban formas tonicas: Yo tenié Tú teniés Él / ela tenió Nusaltros teniemos Vusaltros tenesteis Els / elas tenioron (Saroïhandy), pero "Ellos/ellas tenión" de l'actualidat. O condicional o fa concorde con as variedaz dialectals aldosobrarbencas de Tella y Puértolas, y tamién con d'as formas d'"As Valles" (Chistau y Bielsa). Formas paradigmaticas con perdua d'a desinencia "-a" en a primera persona de singular, d'una silaba meyal en a 2ª de plural, y ra conoixida conversión d'a "-z" ta "-is" d'a 3ª de plural. Yo farí Tú farías Él / ela faría Nusaltros farinos Vusaltros fariz (u farís) Els / elas farían

thumb|right|275px|Fig. 3. Formas d'o preterito imperfecto de subchuntivo que decumentó Saroïhandy, con as formas que ibi conviven oi día. Castellanizacions mes evidentas en royo (grafía de Uesca). Os tiampos de subchuntivo, que Saroïhandy os documentó que perdeban a desinencia "-e" que ya present en altros dialectos, con d'as mesmas formas que en As Valles y Tella-Puértolas, con os anyos han sofrito tamién as enrestidas d'o castellano alquirendo-la mesmo que formas con hiatos estranios a l'aragonés, que no s'heban fetos de nunca, en formas que coexisten en l'actualidat. Asinas, en ye pasato de "yo tenés" como a sola forma ta una coexistencia d'as formas "yo tenese" y "yo teniese" en o parlache oral. Os infinitivos se documentón con una insolita conservación d'a desinencia completa latina "-re": nebare, chelare, tenere... Iste fenomeno, que oi s'aconsidera nomésque chistabino, o documentón d'entre ra valle de Broto y ro puardo de Chía. Os tiampos compuastos d'os verbos intransitivos de movimiento y reflexivos se conchugan con o verbo auxiliar ser':Soy tornato de ro camboO zagal ya en ya marchatoCon a excepción expresa d'as perifrasis d'obligación:Mos n'hemos d'ir ta treballarComplementos verbals thumb|right|210px|O balcón d'una casa abandonada, de Vio. Formas pronominals d'o complemento directo determinato siampre sin de consonant cuan que son itas per debant d'o verbo, que ye bian pardicular en Sobrarbe: "o, a, os, as", que rompe con as formas masculinas singular y plural de Puértolas, el, e(l)s:Os fan bian bonicos.No as te quiero dar. As mesmas formas pronominals, cuan que ban en a zaga d'o verbo, montan a secuencia clasica de l'aragonés: OD+OI+RVb, que comparten os dialectos mes occidentals, como ro cheso:Méte-lo-te en a capeza. Ixe orden clasico aragonés d'os pronombres yeba bian representato enantes, agora ya desconoixito ta os mes chóvens, anque ras cheneracions adultas encara os reconoixen, se fa bian present a castellanización en o cambio d'orden pronominal:Ya o me dicioron (Saroïhandy)Ya me lo dición (actualidat).

INDE

Os derivatos d'o pronombre latino INDE son iguals que en toz os dialetos de l'aragonés (en/ne), con d'un uso carateristicament pronominal como complemento directo indeterminato: -Di-le-ne-Ya le'n diré.Le'n has dato mal. Iste caracter ya compartito per o catalán, l'occitano y o francés, y segundariament ya tamién una d'as caracteristicas mes enradigadas en o castellano baturro (dialecto castellano d'Aragón), per o sustrato d'aragonés que éste tián.

Emplego como complemento locativo enos verbos de movimianto, exclusivament como pronominalización d'o puesto de partida d'ixe movimianto:Se'n ba ra memoria.Bién-te-ne ta ra casa.