Novempopulania, Aquitania novempopulana u Aquitania tertia yera una provincia romana d'o Baixo imperio, situata en o territorio que correspondeba d'alto u baixo con l'actual Gascunya.

L'emperador Dioclecián reorganizó l'administración y dividió Aquitania en tres partis: Aquitania Prima (oriental), Aquitania Secunda (occidental) y Novempopulania.

Novempopulania dependeba d'a Diocesi d'as Galias y a capital yera Eusa. Pa fer esta provinci se tenió en cuenta criterios etnicos. Novempopulania correspondeba d'alto u baixo con l'Aquitania prerromana y preneba o nombre por os 9 pueblos u etnias principals d'orichen aquitano, no celta.

left|thumb|250px|Mapa d'Aquitania tertia. Os nueu pueblos a qui fa referencia o nombre son: Tarbelli: d'a costa dende Lapurdi a Chalosse, arredol de Aquae Tarbellicae (Dax). Auscii: d'o Gers y a ciudat d'Elimberrum (Aush). Biguerri: de Bigorra. Convenae: de Comenche, capital Lugdunum Convenarum, actual Saint-Bertrand-de-Comminges. Consorani: de Couserans (Saint-Lizier). Lactorates: de Lomagne. Elusates: d'o baixo Armanyac con capital en Elusa (Eusa). Valasataes, Vassei u Vocates: en o sud-este d'a Gironda u Bazadais, con capital en Cossium (Bazas). Boii u Boyates en o país de Buch, con a ciudat de Lamothe. Yeran galos danubians plegatos en o sieglo I aC y no aquitanos.

Tamién bi heba atros pueblos aquitanos menos importans.

Una estela conservata en a ciudat d'Hasparren, celebra a creación d'a provincia:

A toponimia amuestra que a ciudat d'Elimberrum (l'actual Aush) estió un foco de romanización important: huei bi ha muitos toponimos arredol rematatos en -án que se remontan a lo latín -anum, en cuenta d'as terminacions toponimicas equivalents d'orichen aquitano -òs y d'orichen galorromano -ac.

Tamién Lugdunum Convenarum, con toponimos actuals rematatos en -án arredol estió un foco important de romanización, talment mes antigo, pus esta ciudat fue fundata por Pompeyo.

Tarba estió un foco de romanización modesto a lo primero, con siet toponimos rematatos en -án arredol, minoritarios debant d'os toponimos rematatos en -ac que Gehrard Rohlfs considera posteriors y asociatos a una colonización galorromana: Bazillac, Bernac, Marsac, Montignac, Arcizac, Semiac, Oleac, Paréac, Pontacq, Soréac, Sénaq, Lansac, Orignac.

O territorio d'os Vasatz u Valasalataes se romanizó dende un foco diferent a lo de Aush y Tarba, y bi ha presencia de toponimos rematatos en -ac que son ausents en as Landas.

Categoría:Provincias romanas