Teherán (en persa تهران, Tehrān) ye una ciudat iraní, capital d'o país y tamién d'a provincia (Ostān) de Teherán ().
Situata a 1.191 metros d'altaria dencima d'o livel d'a mar, a ciudat de Teherán tien una superficie de 716,9 km², una población de 7.185.831 habitants www.Bevoelkerungsstatistik.de y una densidat de población de 9.893 hab/km². Se troba situata a o norte de país, amán d'os Monts Alborz, y ye una d'as mas importants ciudaz de l'Islam por o suyo numero d'habitants (chunto con Estambul y O Caire) y por a suya propia historia.
Ye una ciudat moderna, centro politico y economico d'Irán, y tien una important industria en o suyo interior: textil, alimentaria, automobilistica y petroquimica. Ye tamién reputada a suya artesanía, especialment as alfombras. Ta o transporte, a ciudat tien una ampla rete d'autopistas y cinco linias de metro.
Antiparte, encara que en Teherán nomás vive o 20% d'a población iraní, a ciudat concentra o 45% d'a industria d'o país, amás d'o 30% d'os funcionarios publicos d'Irán. En as zagueras anyadas bi ha habito un gran augmento d'a suya población, en haber habito tamién una substancial millora d'as condicions de vida dende metat d'os anyos 1970 por o creiximiento d'os precios d'o petrolio, producto que ye la base de buena cosa d'a economía d'Irán. Asinas, as poblacions suburbials han creixito exponencialment istas zagueras anyadas.
Etimolochía Bi ha cuantas teorias sobre l'orichen etimolochico d'o nombre d'a ciudat. Seguntes a primera, d'orichen popular, o nombre sería procedent de Tah + rān, con o significato de o que puixa (ta as personas) u o que traviesa.Ye a etimolochía proposada en os textos de Yāqut en Boldān, ed. Wüstenfeld, Beirut, III. Seguntes o cheneral Albert Houtum-Schindler, ye una derivación d'a palabra Tir-ān, basata en l'elemento Tir. Iste elemento tien o significato de plano u plana desertica, y ye amanato de Shemrān seguntes Schindler.A. Houtum Schindler, Eastern Persian Irak, John Murray, Londres, 1897, pachina 131.
L'historiador y lingüista Ahmad Kasravi tien la misma ideya y oposa Tahrān, «puesto calido» a Shemrān, «puesto fredo».Ahmad Kasravi, Kārvand-e Kasravi, ed. Yahyā Dokā, Teherán, 1973. pachinas 273-83. L'orientalista Vladimir Minorsky proposa por a suya parte atra esplanicación seguntes o significato de tah «fundo, fundaria» en os dialectos persas, que s'habría asociato a o nombre d'a ciudat de Ray, con o que Teherán significaría «que ye dimpués de Ray».Vladimir Minorsky, «Teheran», Encyclopædia Iranica 1, IV, pachina 713-20. Xavier de Planhol, profesor emerito de Cheografía, afirma en a Encyclopædia Iranica que istas proposicions pareixen cochunturals y que ye inutil mirar l'orichen etimolochico d'o nombre d'a ciudat. Mesmo l'ortografia d'o nombre ha cambiato, porque antis d'o sieglo XX Teherán s'escribiba con una ﻃ y hue s'escribe con ﺕ que, seguntes s'afirma, representa millor a pronunciación d'o suyo nombre por os habitants d'a ciudat.Xavier de Planhol, articlo TEHRAN,Capital of Iran en http://www.newsite/articles/ot_grp5/ot_tehran_20040927.html, consultato o 4 d'abril de 2007.
Cheografía center|650px|thumb|Envista d'a ciudat de Teherán.
center|650px|thumb|Tehran panorama
Situación 350px|thumb|right|Mapa de Tehéran en 1996. Teherán ye situato en una plana que baixa ta o sud, a piet d'os monts Alborz. Asinas, a ciudat ye a una altaria de 1.100 metros a o sud, 1.200 m a o centro y 1.700 m a o norte. A ciudat y os suyos rabals ocupan una superficie de 86.500 hectarias. Ahmad Mehdipour Ataie, «La foresterie urbaine et périurbaine au proche-orient. Une étude de cas sur Téhéran» en La foresterie urbaine et périurbaine. Études de cas sud les pays en développement, Organización d'as Nacions Unitas ta l'Alimentación y l'Agricultura, Roma, 2001.
En un prencipio, a ciudat yera circunscrita a la muga entre dos zonas con as caracteristicas d'as planas: a zona alta, que ye composata de gravas gruesas y permeables, y a zona baixa, que ye composata por depositos aluvials mas finos y mas impermeables. A zona en que se construyió Tehéran ye a zona de transición que se troba entre o disierto esteril (u kavir) y a cadena montanyosa d'Alborz.
A ciudat no tien importants recursos hidricos. Ye situata a la mesma distancia de dos importants cuencas hidrograficas que recullen as auguas d'as montanyas que bi ha dencima. Istas cuencas son a cuenca d'o río Karaj a l'ueste y a cuenca d'o río Jājerud, alto u baixo a 30 km a l'este, que aporta auguas a Varamin y a os pueblos d'arredol. Entre as zonas urbanas de Karaj y Varamin, antis no bi heba so que una ciudat d'importancia, Ray, que yera en o cruce d'os camins entre todas dos cuencas.
Os barrios d'o norte de Teherán, situatos en alto en os sarratos d'o Elburz, tienen menos contaminación y son mas frescos en verano. Son os barrios residencials d'a población acomodada d'a capital. A mayor parte d'as embaixadas se troban en ite puesto, y tamién o palacio y o parque de l'antigo sha. Ta o sud, ta o disierto, se troban os barrios mas populars y industrials. A l'extremo sud de l'actual aglomeración urbana bi ha o lugar de Ray, que d'antis mas estió a capital rechional, y tamién o lugar de naixencia d'o califa abasida Hârûn ar-Rachîd en 766.
Como a ciudat se troba a piet d'as montanyas, una telegabina une a salida norte de l'aglomeración ta o monte Tochal a 3.966 m d'altaria. Mas a l'este y a 50 km d'o centro de Teherán bi ha o monte Damâvand; en a suya tuca queda restos de nieu dica chulio y tien una altaria de 5.671 m.
Clima A situación en que se troba Teherán, entre montanyas y en a muga con on disierto, tien una gran influencia en o clima d'a ciudat. O clima d'as montanyas gosa estar frío y semi-humido, mientres que as zonas en o sud d'a ciudat, cuasi en contacto directo con o disierto de Dasht-e Kavir, son calorosas y xutas. Os meses mas calorosos son os meses de verano (de metat de chulio ta metat de setiembre), con temperaturas meyas entre 28 y 30 °C. Os meses mas fredos son os meses d'aviento y chinero, con una temperatura meya d'arredol d'1 °C.
As plevias son d'arredol de 200 mm por anyada, concentratas en hibierno. Antiparte, o verano ye muit xuto.
O clima de Teherán ye influenciato por tres factors cheograficos prencipals: o disierto de Dasht-e Kavir, situato a o sud d'a ciudat, que aporta vientos calorosos y polvo a Teherán. a cadena montanyosa de l'Elburz, a o norte d'a ciudat, que atura las plevias que bi plegan dende a mar Caspia. as boiras d'o monzón de l'ueste y a presencia d'a cadena montanyosa amenguan parcialment os efectos d'o clima desertico.
A diferencia de temperatura que bi ha entre as montanyas y as planas fa circular l'aire d'as montanyas enta las planas mientres a nueit, y d'as planas enta las montanyas mientres o día.
Mes Chi Feb Mar Abr May Chn Chl Ago Set Oct Nov Avi Anyada Meyana d'as temperaturas minimas (en °C) -2,7 0,0 3,8 9,4 14,4 18,8 22,2 21,6 17,7 11,6 6,1 0,5 10,2 Meyana d'as temperaturas maximas (en °C) 7,2 10,0 15,0 21,6 27,7 33,6 37,2 36,1 32,2 24,4 17,2 10,5 22,7Temperatura min. absoluta (en °C) -20,5 -15,5 -8,8 -2,2 2,7 7,7 13,8 11,1 7,7 3,3 -7,2 -12,2 -20,5Temperatura max. absoluta (en °C) 18,3 22,7 29,4 32,7 37,2 41,6 42,7 42,7 38,8 33,8 28,8 20,0 42,7Plevias (en mm) 45 38 45 35 12 2 2 2 2 7 20 30 240Numero de días de plevia 3,7 3,2 3,6 3,0 1,2 0,3 0,3 0,3 0,3 0,8 1,7 2,6 21,0Numero de días de chelo 20,5 15,6 5,1 0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 2,7 15,5 59,5Fuent: Météo France y Climate zone.
Risgos naturals A población de Teherán presenta exposición a lo risgo de tierratremos, por haber-ie una gran falla baixo a cadena montanyosa de l'Alborz, a os piez d'a cual se troba la ciudat de Teherán, y por haber-ie unas cuantas fallas de menors dimensions se troban en as planas a o sud d'a ciudat. Asinas, Teherán ye expuesta a os tierratremos, en ciclos de manimenos 150 anyadas. Tehran, Iran. Disaster Management Profile, Pacific Disaster Center, Earthquakes and Megacities Initiative, Juillet 2006. leyer en linia No bi ha habito dengún sismo mayor en Teherán dende fa mas de 175 anyadas, por a cual cosa os especialistas creyen que bi habrá un tierratremo important en un futuro proximo. A. Bazgard, B. Omidvar, A. Mansourian, Developing a Seismic Damage Evaluation Model for Tehran’s Buildings in a GIS Environment, mars 2006. en linia Seguntes un estudio de 1999-2000, un tierratremo d'iste tipo podría causar entre 120.000 y 380.000 victimas.CEST-JICA, The study on seismic microzoning of the Greater Tehran area in the IRI, Septembre 2000 mas informacions en linia.
Cheografía administrativa thumb|left|300px|Divisions administrativas d'a ciudat de Teherán.En azul as mugas d'os Shahrestan (u departamentos).En royo as mugas d'os districtos municipals. A metropoli de Teherán, que incrementó a suya superficie mientres a segunda mitad d'o sieglo XX, encorpora hue bellatros departamentos d'a provincia de Teherán: o departamento de Teherán encorpora a mayor parte d'a ciudat, que s'estendilla tamién ta os departaments d'Eslamshahr, de Ray y d'o Shemiranat. A palabra «metropoli» u «aglomeración» emplegata aquí no tien garra valor administrativo, y s'emplega nomás que en sentido cheografico, ta designar a la ciudat de Teherán y a la suya rechión urbana, ye decir, se corresponde con o municipio de Teherán y con a provincia de Teherán. Atlas de Téhéran Métropole, Centre d'informations géographiques de Téhéran, CNRS, 2004
O departamento (u shahrestān) de Teherán muga a o norte con o departamento de Shemiranat; a l'este con o departamento de Damavand; a o sud con os departamentos d'Eslamshahr, Pakdasht y Ray; y a l'ueste con os departamentos de Karaj y Shahriar.
O municipio de Teherán (shahrdāri) ye dividito en 22 districtos (mantagheh) municipals, cadagún con o suyo centro administratibo. Os districtos s'identifican por numeros, como ye vesible en o mapa adchunto. Teherán ye dividito en 112 barrios (nāhiyeh), os prencipals d'os cuals son:Atlas de Téhéran Métropole, Centre d'informations géographiques de Téhéran, CNRS, 2004
Abbas Abad, Afsariyeh, Amir Abad, Bagh Feiz, Baharestan, Darakeh, Darband, Dardasht, Dar Abad, Darrous, Dibaji, Djannat Abad, Elahiyeh, Evin, Farmanieh, Gheytarieh, Gholhak, Gisha, Gomrok, Hasan Abad, Jamaran, Javadiyeh, Jomhuri, Jordan, Lavizan, Nazi Abad, Niavaran, Park-e Shahr, Pasdaran, Punak, Ray, Sadeghiyeh, Shahrara, Shahr-e ziba, Shahrak-e Gharb, Shemiran, Tajrish, Tehranpars, Vanak, Velenjak, Yaft Abad, Zafaraniyeh, etc. Istos barrios son divisions administrativas dependients d'un districto municipal.
Encara que administrativament son separatas de Teherán, Ray, Shemiran y Karaj son a sobén consideratas como fendo parte d'a metropoli de Teherán.
Historia
Oríchens d'a ciudat left|thumb|250px|Curso d'augua en Teherán, hue emplegato ta ornamentación, d'antis mas recurso imprescindible ta os reganos que se troban en l'orichen d'a ciudat. Teherán yera d'antis mas un chicot lugar situato a una distancia de 7 u 8 km d'a historica ciudat de Ray. Yera uno d'os primers lugars a o norte d'ista ciudat, os habitants d'a cual se refuchiaban en Shemiran, Qasran y en as estribacions de l'Elburz ta fuyir d'a calor d'o sud desertico. Se bi han trobato restas d'habitaclos d'o Neolitico u encara de periodos historicos anteriors en chacimientos de Teherán y Ray (como o chacimiento de Cheshm-e Ali, situato en pleno centro de Ray).