El sufismu (n'idioma árabe, صوفية ṣūfiyya o تصوف taṣawwuf) ye una de les denominaciones que se dieron al aspeutu esotérico del islam. thumb|Complexu de Data Durbar en Paquistán, mausoleo de Data Ganj Bakhsh.
Contestu El términu sufismo ye usáu n'Occidente pa referise, per un sitiu a la espiritualidá islámica denominada tasawwuf, qu'inclúi distintos movimientos ortodoxos y heterodoxos del islam. Tamién ye usáu pa definir grupos esotéricos desvenceyaos del islam, como delles formes de sincretismo Nueva Era. Nel ámbitu de delles universidaes islámiques fai referencia a la psicoloxía islámica (la conocencia de l'alma y la so purificación, onde tamién se denomina tazkiyyat al-nafs) y n'ocasiones confundir col ajlāq, que se suel entender como moral, pero que na so concepción clásica indica la nobleza de calter.
Nel ámbitu tradicional islámicu'l tasawwuf al-islami denominó la espiritualidá islámica, esto ye, aquella faceta, conocencies, métodos, formes y ritos que, dientro del contestu del islam, dedicáronse a les cuestiones del espíritu, la purificación de l'alma, a la metafísica, a la interpretación interior de los preceptos islámicos, a la rellación de Dios col Cosmos.
Ente que la filosofía islámica centróse n'envises paecíos dende'l puntu de vista d'una conocencia especulativa y racional, el tasawwuf incide na práutica y la esperiencia intuitiva, p'asina consiguir una conocencia direuta de les realidaes espirituales (tahqīq) al traviés del develamiento (kashf) y la inspiración (ilham).
Per otru llau, el tema principal del sufismo ye'l consiguimientu (o realización) de la proximidá a Dios (qurba) o la santidá (walaya), lo cual estrémalo d'otres formes d'espiritualidá islámico.La descripción del sufismo como'l métodu pa llograr la santidá y les descripción de les bases del so desenvolvimientu, foi descrita de manera sistemático apartir del segundu sieglu de la Hégira, sobre manera por autores como al-Hakim al-Tirmidhi.
Definiciones Dende l'apaición del términu nel sieglu segundu de la Hégira sirvió pa denominar distintes formes d'espiritualidá dientro del islam de distinta índole, como ciertes formes d'ascetismu (zuhd), de fervor relixoso (ubbād), ciertos movimientos de caballería espiritual (futuwa) o militares como les rábitas (ribāt), y tamién formes como la gnosis ('irfan), tamién como sufismo popular y veneración polos santos (morabitismo), o como espiritualidá ensin nenguna manifestación esterna (malamiyya).
Tamién aportó a consideráu una más de les ciencies tradicionales islámiques, coles que tuvo importantes rellaciones, como cola filosofía islámica (falsafa), la xurisprudencia (fiqh), la teoloxía (kalām), la cosmovisión ('aqida) o la exégesis coránica (tafsir). Esto fai que les definiciones sobro lo que ye'l sufismo sían bien variaes ya imperfecto.
El famosu sufí arxelín Mustafa al-'Alawi dixo sobro'l tema: «El tawhid (la realización de la Unicidad Divina, o l'envís últimu del sufismo), nun ye lo que ta escritu nes fueyes de papel o lo que pronuncien los charlatanes. El tawhid son les buelgues que dexen nos amantes y lo que relluma de la so lluz nos horizontes»; o tamién «El sufismo nun ye daqué que se pueda espresar con pallabres, sinón una certidumbre absoluta y realización. Cuanto ignorante se regocija na so inorancia y cuanto conocedor sufre pola so conocencia».
P'Al-Ghazali na so autobiografía, ye'l cume de toles ciencies islámiques, porque'l so envís ye Dios Mesmu, ye un camín de Conocencia y ye primero de too una vía práutica y esperimental, onde les conocencies y los estaos de l'alma tienen de ser saborguiaos (dawq) y esperimentaos pa conocer a Dios en toles sos manifestaciones: nel universu, nes criatures, nos seres humanos y sobre manera na mesma alma (nafs), depositaria del secretu (sirr) del Espíritu (ruh).
Tamién se diz que'l sufismo ye'l «camín que pretende purificar el corazón», que ye l'órganu onde se concentra l'espíritu, siguiendo'l dichu proféticu que diz «nel ser humanu hai un cachu de carne que si ta sanu, tou él ta sanu, y si ta corruptu, tou él ta corruptu, y esi órganu ye'l corazón». Ye'l camín del amor fondo a Dios.
Un maestru actual, Shaij Nazim al-Qubrusi, dixo «ye otorgar a cada cosa la so realidá», o como dicen otros, «vistise coles más nobles carauterístiques (makarim al-ajlaq)».
Etimoloxía El términu taṣawwuf, deriváu del raigañu ṣ/w/f, dende la so apaición acomuñáronse-y delles etimoloxíes.
La primer d'elles paez rellacionase cola 'llana' (ṣūf), por cuenta de que los primeros en ser descritos como sufíes vistíen namái prendes simples de llana, que yera consideráu un texíu humilde y baratu.
Otra de les etimoloxíes acomúñalo a pureza (ṣafā), pos consideren qu'esi ye l'elementu distintivu del sufí.
Entá otra rellaciona sufí cola «xente del sofá» (ahl al-ṣufa), que yeren los collacios del Profeta que se aposentaban nuna estructura allegada a la so casa mezquita en Medina, onde permanecíen n'adoración dixebrar del mundu mientres llargos periodos.
Xermandíes o cofradías (turuq) El sufismo y los sos prauticantes tán arrexuntaos en distintes xermandíes (tariqa, pl. turūq) qu'escuerren la purificación de l'alma humana (nafs), el consiguimientu de la Conocencia divina (ma'arifa) y la realización de la Realidá Divina (haqīqa), al traviés de les enseñances espirituales que brinda la Revelación (el Corán y la sunna, principalmente), de manera secundario a los dichos y esperiencies d'otros profetes y los santos, y la práutica d'un camín espiritual al traviés de la guía d'un maestru autorizáu (que tien una cadena iniciática, silsila). Les diferencies ente elles deben más qu'a una cuestión de principios a les carauterístiques especiales que -yos infunden los grandes maestros de cada cadena iniciática.
Desenvolvimientu históricu Siguiendo les etapes que propón M. SellsM. Sells: Early Islamic Mysticism (páx. 17-24). Nueva York: Pulist Press, 1996. los periodos históricos del islam pueden estremase en: La fase pre-sufí, qu'inclúi la espiritualidá inicial, basada nel Corán, los elementos esenciales del islam y el viaxe nocherniegu del profeta (miraŷ); el periodu tempranu, qu'inclúi les narraciones de les primeres xeneraciones como Hasan al-Basrī (m. 728), Dhu l-Nun l'Exiciu (m. 864), Rabia al-Adawiyya (m 801), Abu Yazid al-Bistami, al-Muhasibi, Yunayd, Abu Talib al-Makki, al-Hakim al-Tirmidhi (nun confundir col transmisor de hadices). Les sos pallabres y los sos testos fueron tresmitíos de manera masivo al traviés de referencies en testos posteriores. Pa Sells esti periodu inclúi dende Hasan al-Basra hasta Niffari (m. 965); depués sígue-y la dómina formativa de la lliteratura y la ciencia sufíes, que toma dende al-Sarrāŷ (m. 1273) hasta Ibn 'Arabī (m. 1240), que marca'l final del periodu clásicu o de formación, y qu'abre les puertes al periodu modernu, nel cual se estructuran les distintes escueles o xermandíes (turuq). periodu contemporaneu, dende'l fin de la formación de los turuq mayores hasta l'actualidá.
Esta clasificación de les distintes etapes coinciden coles qu'esponen otros autores como D. Gril y E. Geoffroy,Veanse los dos primeros capítulos (páx. 57-86) d'A. Popovic y G. Veinstein (eds.): Les siendes de Alá. Barcelona: Bellaterra, 2000. que fai más fincapié nel periodu de formación de los turuq, o Annemarie Schimmel.Annemarie Schimmel: Dimensiones místiques del islam. Madrid: Trotta, 2000 Pero siempres esti tipu de clasificaciones son inexactes, y nun deben ser más qu'un guión o ferramienta pa entender l'escurrir históricu del sufismo.
1. Etapa de pre-desenvolvimientu El términu árabe taṣawwuf apaeció nel sieglu segundu de la Hégira, coincidiendo cola formación del restu de ciencies islámiques. Hasta esi momentu si ye ciertu qu'esistieran ciertu númberu de persones que siguieran una serie de práutiques dientro del senu del islam, ensin recibir denominación dalguna, onde destacaben l'ascesis (zuhd), la intensidá de los actos y oración ('ubbād), que n'ocasiones s'entamaron en ciertos llugares, como fondas (funduq) o rábitas (o rábida n'árabe ribāt). Nesta dómina de pre-formación los exemplos d'espiritualidá presente nun son pocos: el Corán y les pallabres del Profeta aproven d'un llargu conteníu de temes espirituales. Como destaca M. Sells, los exemplos de aleyas y de narraciones con una estrictu sentíu espiritual son numberoses, y l'enclín de munchos de los componentes de les primeres xeneraciones pola busca espiritual, que fueron consideraos los prototipos de sufíes poles xeneraciones posteriores, como'l imám Ali y los sos fíos Hasan y Husain -a que les sos autoridaes unviar les cadenes iniciáticas (silsila) de la mayoría de los turuq-, Abu Bakr o Uways al-Qarani.
Anque dientro del estudiu del sufismo polos orientalistas europeos del sieglu XIX y XX siempres hubo l'enclín a considerar l'elementu del sufismo como daqué importáu al islam dende otres tradiciones relixoses d'Oriente medio —sobre manera baxu la opinión de qu'una relixón basada nun llibru como l'islam nun podía dar llugar a nada espiritual—, colos estudios de L. Massignon demuéstrase cómo'l sufismo ye un desenvolvimientu genuinamente islámicu, pos nel llinguaxe coránico y la tradición arabo-islámica tán los elementos qu'enconten y espliquen el so desenvolvimientu percima d'influyencies esternes.
Nos dos primeros sieglos de la historia del islam estremáronse progresivamente les distintes ciencies islámiques; coles crisis política del conflictu de socesión del califatu y la tresformación nun imperiu, el que creyeron que l'espíritu orixinal del islam víase traicionáu tendieron a xenerar movimientos que pretendíen caltener los valores espirituales de la revelación. Asina, de manera paralelo al desenvolvimientu de toles ciencies relixoses, que tendíen a caltener el legáu y a enfrentase a les nueves cuestiones que se presentaben cola espansión del islam, munchos d'aquellos de les primeres xeneraciones que se caracterizaran pol so gran espiritualidá tresmitieron les sos enseñances xunto con otres ciencies accesories como'l hadiz y el Corán. D'ende que les primeres llinies iniciáticas tengan como eslabones a personaxes célebres n'otres ciencies.Alrodiu de esti discutiniu del orientalismo modernu, vease la introducción que fai a la cuestión A. Schimmel, Les dimensiones místiques del islam (páx. 19-38). Madrid: Trotta, 2002.
2. El periodu tempranu Con Hasan al-Basri, considérase que'l sufismo empieza a tener un calter diferencial dientro del restu de ciencies islámiques, anque nesi momentu nun esistir designación pa esi movimientu. Nestes xeneraciones, dientro del sufismo, considérase qu'esistíen toles posibilidaes del sufismo de manera realizao, ensin necesidá d'una esistencia estremada de les práutiques islámiques comúnmente entendíes.
Asina, al par de la formación de les distintes ciencies islámiques, empezó a apaecer una ciencia dedicada al estudiu y conocencia de los estaos espirituales y les realidaes conteníes na revelación, el papel de los Profetes y el conceutu de santidá (walāyá) nel islam. Autores como Ŷa'far al-Siddīq (m. 765), consideráu como imám polos shiíes, va ser unu de los primeros en dexar constancia escrita d'una interpretación espiritual del Corán nel so hermenéutica coránica. Otra delas figures crucial va ser una muyer, Rabia al-Adawiyya (m. 801), qu'en cierta manera tesciende'l conceutu d'ascesis que marca más al-Basri, y qu'incide nel camín del Amor (mahabba y išq) y la Sinceridad (ijlāṣ) con Dios, como principales motores del camín espiritual, al faer más fincapié en dellos aspeutos del Corán y les narraciones profétiques.