Una catedral (del francés cathédrale, pallabra derivada de la pallabra llatina cathedra -asientu- que provenía de la pallabra griega kathedra (καθέδρα) -asientu, bancu-) ye una ilesia cristiana onde tien la sede un obispu o arzobispuDiccionariu de la llingua asturiana, p. 269. Uviéu, Academia de la Llingua Asturiana, 2000. , y ye por eso la ilesia central d'una diócesis, conferencia o episcopáu. Nella allúgase, siquier de forma simbólica, la cátedra, asientu o sitiu puestu n'alto del obispu o arzobispu dende'l qu'este preside y guía a la comunidá, que-y dio orixe al nome del edificiuDiccionariu de la llingua asturiana, p. 269. Uviéu, Academia de la Llingua Asturiana, 2000.. thumb|300px|Catedral d'Uviéu, n'España. La esistencia de templos que faen la función de catedral ye específica de les confesiones cristianes nes que hai una xerarquía episcopal: Ilesia católica, Ilesia anglicana, Ilesia ortodoxa y delles congregaciones lluteranes y metodistes. L'apaición d'edificios eclesiásticos con funciones catedralicies remóntase al sieglu IV (Italia, Galia, Hispania y norte d'África), magar que la institución nun s'universalizó na Ilesia católica hasta'l sieglu XII. Pa esi momentu yá se desarrollaran formes arquiteutóniques, estructures institucionales y identidaes llegales específiques pa elles y estremaes de les de les parroquies, les ilesies monástiques y les residencies episcopales.
Nes ilesies ortodoxes griega y rusa el términu utilizáu pa referise a la catedral ye, respeutivamente, Katholikon y Sobor. Dambes pallabres tienen el significáu d'asamblea, y aplíquense non solo a les sedes episcopales, sino tamién a les ilesies monástiques y otros templos grandes. Cuando la ilesia ye la sede d'un arzobispu (o obispu metropolitanu) úsase davezu la espresión kathedrikos naos (ilesia catedral) pa referise a ella.
Tres de la Reforma protestante les ilesies cristianes de delles partes d'Europa Occidental (Escocia, Holanda, dellos cantones suizos y dalgunos principaos alemanes) adoptaron una estructura non xerárquica. Sicasí, dientro d'eses confesiones dellos edificios que foran catedrales primero de la Reforma entá caltienen el títulu y la dignidá de catedral, magar qu'ensin una superioridá xerárquica sobre les otres. Dende'l sieglu XVI, pero especialmente dende'l XIX, les distintes ilesies cristianes surdíes n'Europa tienen desarrollao intensos programes d'evanxelización n'Asia, África, América y Oceanía, de resultes de los cuales foron fundándose nesos territorios diócesis y catedrales. Arriendes d'ello, les ilesies católica y ortodoxa tamién tienen formao diócesis dientro de territorios de mayoría protestante p'atender a los emigrantes o a minoríes de la so fe, polo que nun ye raro atopar, dientro d'una ciudá, dellos edificios que faen les veces de catedral de les distintes confesiones cristianes.
thumb|300px|Catedral Metropolitana de la Ciudá de Méxicu. Cuando una ilesia parroquial fai temporalmente les funciones de catedral o concatedral d'una diócesis llámase-y pro-catedral. D'otra banda, hai delles diócesis nes que hai dos templos distintos con rangu catedraliciu, y dambos comparten el títulu de concatedrales. Por últimu, hai delles ilesies que, pol so gran tamañu o valir arquiteutónicu, reciben coloquialmente'l nome de catedral magar que nun seyan tales dende'l puntu de vista de la organización eclesiástica (Catedral de Cristal de California, mercada pela Ilesia católica en 2012 pa convertila nuna catedral auténtica; Catedral Ártica de Tromsø, en Noruega...)
Definición right|thumb|300px|Cathedra del papa nel ábside de la ilesia de San Xuan de Laterano, catedral de Roma. La pallabra catedral deriva de la pallabra griega kathedra (siella, asientu), y fai referencia a la esistencia nún llugar destacáu, asitiáu per detrás del altar mayor y perriba del nivel del templu, del tronu u siella del obispu o arzobispu nes ilesies antigues. Nel mundu antiguu la presencia d'una siella elevada sobru una tarima yera la señal distintiva de que'l que se sentaba nella yera un maestru, y nel so pasu al mundu cristianu esi llugar simbolizó'l papel del obispu como maestru na so comunidá. Na Antigüedá tardía la esistencia d'un tronu eleváu dientru d'una basílica marcaba'l llugar aú se sentaba'l maxistráu presidente, y la kathedra simboliza tamién el papel de gobernante de la so diócesis que-y correspuende al obispu.
El tronu episcopal encarna'l principiu de que namái la presencia d'un obispu fai qu'un templu seya una catedral, y esto aplícase inclusive nes ilesies que, magar que yá nun tienen obispu anguaño, conserven la dignidá y les funciones catedralicies como recuerdu del tiempu en que lu teníen. Sicasí, el tronu tamién encarna'l principiu de que ye la catedral la que fai a dalguién obispu. En munches confesiones cristianes (catolicismu, protestantismu...) l'obispu ye elixíu dientru de la catedral, y toma posesión del cargu al ser entronizáu dientru d'ella por aclamación de los clérigos y los llaicos. Por embargu, notres, principalmente nes ilesies ortodoxes y nes ilesies céltiques d'Irlanda, Escocia y Gales, la eleición del obispu facíase dientro los monasteriosSterk, Andrea. Renouncing the World yet leading the Church, p.8. Harvard Univesity Press, 2004. no es zara es sara
Historia y organización Orixe y carauterístiques de les primeres catedrales
La historia les catedrales escomienza nel añu 313, cuando l'emperador Constantinu el Grande conviértese al cristianismu. Dafechamente, y hola tomando'l términu nel so sentíu etimolóxicu, nun podía habeles primero d'eso, porque anantes del sieglu VI nun había cathedrae cristianes; los obispos nunca taben sentaos cuando la congregación taba aconceyada, sinón que la presidíen asitiaos de pie sobro una plataforma elevada, el pulpitum. Nel sieglu III la fras ad pulpitum venire (llegáu al púlpitu) conviértese na fórmula habitual pa proclamar a un nuevu obispu nel mundu cristianu. right|thumb|300px|La basílica d'Aquileia, que caltién dalgunos restos de la primitiva catedral del sieglu IV. Nel añu 256, demientres l'asediu a la ciudá de Dura-Europos, una ilesia cristiana (domus ecclesiae) foi enterrada dientro d'una estructura defensiva, lo que permitió recuperar intacta la so estructura al ser escavada pelos arqueólogos. Al facelo alcontraron que la ilesia yera'l resultáu de la conversión de la contorna del patiu d'una casa urbana en templu. Dos habitaciones, a un estremu d'elli, foron axuntaes pa facer un llugar d'asamblea con capacidá pa 60-75 persones, y se colocó un duernu nuna habitación del llau contrariu del patiu, coles paredes enllenes de pintures murales, que facía les veces de bautisteriu. La sala grande, pela so banda, tenía un púlpitu eleváu nun estremu, grande abondo pa qu'una persona pudiera lleer, predicar y presidir la celebración dende elli, pero non lo suficiente pa que pudiera colocáse-y enriba un tronu o un altar. La sala, amás, nun tenía decoración denguna nes paredes.
Nel añu 269, dempués que Dura fora conquistada pol exércitu persa, un garapiellu de clérigos ficieron una fueya de quexes, en forma de carta abierta, sobre'l obispu d'Antioquía, Pablu de Samosata. Ente les acusaciones dicíen que Pablu, que fora nombráu ducenarius (un cargu militar que-y daba'l mandu sobre una unidá de 200 soldaos) polos contactos que tenía na corte imperial, tenía fecho, ensin tener derechu a ello, un recintu (secretum) pa so na ilesia d'Antioquía; que dientro d'elli llevantara un tronu dende'l que presidía les celebraciones; y qu'entrenara un coru de muyeres pa que cantaren canciones qu'elli mesmu componiera. Los clérigos opónense a estes práutiques novedoses denunciando que Pablu introduciera símbolos y práutiques de la so maxistratura secular romana dientro del ritual de la Ilesia, presuponiendo amás que l'obispu, demientres la Eucaristía, taba sentáu nel sitiu del mesmu Xesucristu. Pese a la so denuncia, lo cierto ye que cien años dempués tolos obispos de la cuenca mediterránea construyeran catedrales, toos atendíen el cultu sentaos en tronos colocaos nun recintu zarráu y toos teníen coros que cantaben na misa pa dá-y prestancia. Lo qu'había nel fondu d'esta forma de comportarse yera l'aceptación, consciente o non, polos obispos de la invitación imperial a que adoptaran y mantuvieran los deberes, la dignidá y los símbolos propios d'un maxistráu romanu. Estos presidíen les reuniones dende un trono eleváu asitiáu nuna sala allargada, con una nave única rectangular y guapamente decorada nomada basílica, y los obispos pasaron a facer lo mesmo. right|thumb|300px|Interior de la basílica d'Aquileia, con restos del mosaicu orixinal. La más vieya d'eses nueves catedrales basilicales de las qu'entá se conserven restos significativos ta embaxu'l suelu de l'actual catedral de la ciudá italiana d'Aquileia, nel estremu septentrional del mar Adriáticu. L'edificiu, datáu por una inscripción nún mosaicu ente 313 y 319, consistía en dos naves paraleles, de tamañu similar, en direición este-oeste, coneutaes por una nave más pequeña en forma de cruz, en direición norte-sur, que se piensa que podía ser la residencia del obispu. Les trés naves creen un patiu abiertu, nel que s'asitiaba orixinalmente un bautisteriu independiente. Sobreviven entá, daquella dómina, suelos de mosaicu de les dos naves paraleles, perdecoraos con escenes bíbliques (la de Xonás y la ballena, por exemplu) y retratos de donantes, mayormente femeninos. Parez que catedrales d'estructura similar, con doble basílica y bautisteriu, llevantáronse naquellos años en Milán, Tréveris y Pavía, pero posteriormente'l modelu de catedral de nave única de planta basilical convirtióse nel más común.
La declaración de Constantinu que convirtió al cristianismu na relixón oficial del imperiu camudó tolos vezos d'estes comunidaes. De ser una relixón minoritaria, mayormente urbana, restrinxida a dellos grupos sociales concretos y sometida a la hostilidá oficial y dacuando a la persecución el cristianismu pasó a ser una relixón mayoritaria, a la qu'aportó xente de toles clases sociales de la ciudá y tamién del campu. De resultes d'ello demientres el sieglu IV aumentó enforma el númberu d'edificios y el de les persones dedicaes a servir el cultu; l'apaición de les primeres catedrales ha enmarcase nesti procesu.
Estructura de les primeres catedrales La llocalización y disposición de les primeres catedrales variaba muncho d'una ciudá a otra, magar que la mayoría, como la d'Aquileia, allugábense dientro del recintu amuralláu de la ciudá pero apartaes del centru urbanu. Hai, por embargu, una serie d'edificios qu'apaecen en cuasi toes elles.
La basílica La planta basilical yera la carauterística de la mayoría de los principales edificios civiles y militares romanos, y convirtióse tamién na estructura arquitectónica más usual pa facer llugares de reunión pa les celebraciones relixoses de los cristianos. De magar, el términu basílica fai referencia a cualesquier edificiu relixosu de ciertu tamañu. Estes nueves basíliques yeren completamente diferentes en tamañu de los primitivos llugares de reunión de los cristianos, y tamién perestremaes de cualquier templu romanu non cristianu. Les naves yeren rectangulares, con pasillos llaterales separtaos de la nave central, más ancha, por columnes, y recibíen la lluz de grandes ventanes nomaes claristorios. Los suelos y les paredes taben perdecoraos con mosaicos y taracea, xeneralmente con motivos abstractos o florales. La doble basílica d'Aquileia tenía n'orixe dos naves de 37 m de llargor y 17 m d'anchor, pero trenta años dempués una d'elles foi ampliada hasta algamar los 73 m de llargor y los 31 m d'anchor. Esta basílica ampliada incluyó yá trés elementos adicionales que se convirtieron en carauterísticos de les primeres catedrales: right|thumb|200px|Planta de la basílica de San Pedru Extramuros (Roma), exemplu d'edificiu de planta basilical. Un recintu al estremu más oriental de la ilesia, arrodiando l'altar.