Teḥrán, Tehrán o TeheránL'asturianu que vien. Observaciones y suxerencies sobre l'asturianu normativu y el so usu; Ramón d'Andrés, Publicaciones Ámbitu, s.l., Uviéu, 2008; ISBN: 978-84-96413-48-1. (en persa تهران, Tehrān) ye la capital d'Irán. Ta asitiada nel norte de país, nun llanu cao de los Montes Alborz (tamién nomaos Elbourz). Por mor de la so población (8.429.807 habitantes nel 2010) ya importancia, considérasela xunto con El Cairu, Estambul, Karachi, Bagdag, Casablanca y Jakarta como una de les ciudaes más importantes del mundu islámicu.
Ye'l centru políticu y económicu del estáu. Más de la metada de les industries del país tan allugaes nella, ente les que destaquen les industries testiles, el zucre, el cementu y la industria automovilística. Ye'l centru del comerciu d'alfombres. Tamién cunta con refineríes de petroleu.
Etimoloxía Hai delles teoríes sobre l'orixe del nome de la ciudá.
El web oficial de la ciudá de Teḥrán afirma que Teḥrán vien de les pallabres perses Tah (fin) y Ran (llomba d'una montaña), ye dicir, Fin de llomba de la montaña. Yá que Teḥrán s'atopa nes cordales de los Montes Alborz, seríen estos la esplicación más lóxica de l'orixe de nome de la ciudá iranina.
Una segunda teoría caltién que la pallabra Teḥrán vien de Tiran o Tirgan, «el llar de Tirr» (siendo Tir la deidá indoirania asemeyada a Mercuriu de la mitoloxía romana). L'antiguu asentamientu partu de Tiran yera vecín de la población de Mehran («el llar de Mehr» o «el llar de Mitra», quien fore una deidá indoirania del Sol). Dambos asentamientos yeren cenciellos barrios de la gran ciudá de Rai o Raghes. Mehran inda esiste y anguaño ye un barriu residencial dientro'l Gran Teḥrán, al igual que Rai, formen los barrios del sur de la ciudá.
La tercer teoría afirma que "Tehran" significa «llugar templáu», n'oposición a «llugar frescu», que correspondería a Shemiran, un barriu al norte de Tehran. Dellos testos contemporáneos afirmen que la pallabra "Tehran" significa en persa «falda de monte templáu».
Historia
Orixe Tehran yera nel so orixe un pueblu asitiáu a siete quilómetros de la gran ciudá histórica de Rai. Yera unu de los primeros pueblos que surdieron al norte d'esta ciudá, que los sos habitantes abellugárense en Shemiran, Qasran y nes llanures del Alborz cola fin de fuxir del calor del desérticu sur. Restos de poblaciones dementres el Neolíticu ya inclusive de periodos anteriores foron afayaos en Tehan y en Rai (como los xacimientos de Chesm-y Ali, asitiaos nel centru de Rai).
La hestoria de Tehran ye meyor conocida a partir del momentu en que'l so nome ye mentáu n'escritos históricos, como los de Yaqut, que fala de la ciudá en 1220. Los escritos de Qazviní, fechaos en 1275, dexen conocer meyor la ciudá nesta dómina. Dambos historiadores descríbenla como una ciudá comercial (qurā) ya inclusive una ciudá comercial importante (qariyaton kabiraton), estremada en dolce barrios (mahale). Qazviní añade que cada barriu ta dirixíu por un vieyu. Según elli, los vieyos enfrentárenese ente ellos y los habitantes duldaben a la de dir a otru barriu que nun fore'l suyu. Nesta dómina, la ciudá tenía una fisionomía particular que destaquen estos autores. Ello ye que l'habitante troglodita o semitroglodita yera corriente en Teḥrán, lo qu'ufiertaba asina a los habitantes un abellugu escontra la inseguridá reinante na ciudá. Esti tipu d'habitante alcuéntrase tamién nel norte d'Irán cola fin de combatir los rigores ivernizos.
La economía de la ciudá nesta dómina basábase nel comerciu de frutes y berces cultivaes nos xardinos de la ciudá, alimentaos polos regatos provenientes del Elbourz y por sistemes de regadíu tradicionales (como'l qanat y el kariz).
Entamu de les funciones urbanes Tehran empecipa tomar más importancia tres la destrucción de Rei polos Mongoles en 1228. Tehran sufrió tamién la invasión mongola, pero'l cayente de Rei afaló a los sos habitantes a instalase en Tehran, qu'ufiertaba más comodidaes colos sos xardinos y los sos regatos. En 1340, Hamdollah Mostowfí describió Teḥrán como una «pequeña ciudá importante», pero tan pocu poblada como antaño. Nel sieglu XIV, la provincia mongola na zona taba formada por cuatro departamentos, unu de los cualos yera Tehran. Rei formaba parte nesta dómina del distritu de Tehran, periodu en que la futura capital iranina entamaba a predominar sobre Rei.
Ruy González de Clavijo, embaxador castellanu, foi probablemente'l primer européu en visitar Tehran, llegando en xunetu de 1404, nel cursu d'un viaxe a Samarcanda (güei n'Uzbequistán y que nesa dómina yera la capital mongola). Describe Tehran como una gran ciudá fornida d'una residencia real («posada»). Rei ye descrita como una ciudá abandonada («agora despoblada»).
Tresformamientu en capital El Xa Tahmasp I, segundu soberanu de la dinastía safávida, fixo construyir en 1553-1554 un bazar, según una muralla con 114 torretes (acordies col númberu d'azores del Corán). Les razones de la eleición de los Safávides en favor de Tehran tuvieren delles causes: el fechu de qu'un antepasáu de los Safávides, Sayyed Hamza, tuviera soterráu en Rai o que Tehran fuera dende diba sieglos un abellugu pa los Chiítes tuvieren una cierta importancia; pero sobre manera foren les situaciones históriques les qu'emburriaron al safávida. Shah Tahmasp yá fuera obligáu a mover la so capital de Tabriz a Qazvin por culpa de les amenaces del Imperiu otomanu. La ciudá de Tehran fortificada, asitiada a 150 km al este de Qazvin, ufiertaba entós un bon abellugu en casu de peligru. Xavier de Planhol sorraya que la muralla yera escesiva y desproporcionada en rellación a les necesidaes d'una pequeña ciudá: estendíase sobre 8 km de llargu, arrodiando una superficie de 4,5 km², ente que la población nun entepasaba les 20 000 persones na dómina. Les descripciones falen entós d'una gran ciudá, que tenía grandes xardinos llenos de múltiples variedaes de frutes.
Na dómina de los Safávides, Tehran foi un centru alministrativu rexonal, qu'acoyía una beğlerbeği y un gobernador de provincia. Sicasí, na actualidá la ciudá nun cunta con restos importantes d'esta dómina, como una gran mezquita o fábrica.
El Sah Abbas II moró tamién en delles ocasiones en Tehran y fíxose construyir una residencia llamada Chāhār bāgh. El Xa Suleymán fixo constuir una secretaría imperial (Divān Khāneh) nel centru de la ciudá (Chenārestān). Ye nesti llugar onde l'embaxador del sultán otomanu Ahmet III axuntar en 1721 col Xa Sultán Hosein, últimu rei de la dinastía safávida enantes de la invasión afghana. A la fin del sieglu XVIII, Tehran nun yera más qu'una pequeña ciudá provincial pero tomara yá importancia pa los soberanos iraninos.
En 1722, les tropes de Mir Mahmoud Hotaki invadieren Isfahán ya Irán entró nun periodu de problemes que sufrieron tanto Tehran como la so rexón.
So la dinastía de los Zand, Tehran sería en centru militar, ente que les tribus de Zand y de Qayar enfrentaríense pa tomar el poder nel país. Ente 1755 y 1759, Karim Jan entamaba faer de Tehran la capital del país; fai construyir edificios dientro de les llendes del barriu real (el Palaciu de Golestán, por casu). El barriu real adquier entós toles carauterístiques d'un arg o barriu real fortificáu. Sicasí, Karim Jan prefirió nomar Shiraz como capital del país.
Al decesu de Karim Jan en 1779, Tehran convirtióse oxetu de disputa ente Qafur Jan, fiel a los Zand, y Agha Mohammad Jan, de la dinastía Qayar. La ciudá cayó en manes d'un aliáu de los Qayar en 1785, y Agha Mohammed Jan Qayar, primer rei de la dinastía, entró na ciudá'l 12 de marzu de 1786 y fixo d'ella la capital del so reinu. Tehran debió'l so estatus de capital d'Irán na dómina qajar a esmoliciones xeoestratéxiques: los Rusos amenaciaben les fasteres norte del país y los Turkmenos aquélles del nordeste. Tehran beneficiábase pos d'una situación privilexada na encruciada de la ruta Este-Oeste que percuerre la llanura del Elbourz coles víes que conducen a los oasis del Irán central y a les cuenques del Fars.
En 1797 Tehran siguía teniendo l'apariencia d'una ciudá nueva y cuntaba con pocos habitantes. Un viaxeru européu, G.Y. Olivier, falaba d'una ciudá de 15 000 habitantes, de los cualos 3 000 yeren soldaos, pero que s'estendía sobre 7,5 km² de los cualos namái la metá taben edificaos, pos el restu siguía ocupáu por xardinos y verxelos.
Fath Alí Sah Qayar (1797 - 1834) foi'l primer constructor de Tehran. Enguapeció'l Arg (barriu real) y fixo construyir el Palaciu de Golestán y el Tajt-e Marmar (palaciu de mármol) nel so senu. Construyó igualmente numberosos edificios importantes como la Mezquita del Sah (Masyed-y Shah) nel interior del bazar y el Palaciu de Negarestán y de Lalezar. La ciudá diba atrayendo cada vez más habitantes y la población doblaríase en 20 años. Sicasí, en 1834, a la fin del so reináu, munches construcciones siguíen ensin acabar.
Baxo Mohammad Shah Qayar (1835 - 1848) tuvieron llugar les primeres construcciones fuera de les muries. Residencies principesques y reales fueron construyíes nel norte de Tehran. Amás, mezquites y imamzadeh foren construyíes intramuries. Los testimonios de los viaxeros estranxeros de la dómina describíen inda una ciudá ensin grandes atraiciones.
Nasereddín Shah (1848 - 1896) foi quien fixo pasar Tehran del estatus de ciudá provincial al de capital. En 1868, la ciudá acoyía 155 736 persones, concentraes nos barrios antiguos. En 1870 - 1871, valtiara les antigües muralles pa construyir nueves. La nueva muralla, de seyes metros d'altor, tomó entós una forma octogonal irregular de 19,2 km de circunferencia y entendía 12 puertes monumentales afataes con cerámiques. Nasseredin Sah fixo anovar dellos edificios y los qanat p'abastecer d'agua la capital. Llevó a cabu obres cada vez más importantes de tipu hausmanianas abriendo nel centru aveníes rectillinies. Construyóse entós la gran plaza de Tupjané, (güei del Imam Jomeini), que recibía'l so nome de los cañones ellí instalaos.
Tehran, na dómina de los Qayar, concentrábase alredor del bazar, que constituyía'l corazón de la ciudá. A dellos pasos atopábase la ciudadela real (Arg-y saltanatí) cola residencia del Xa y de la corte. Al bazar y la ciudadela añadíen trés barrios separtaos: Udlayán, estensu barriu acomodáu con gran población de xudíos y zoroastrianos al este del Arg; Chal Meydán («Plaza'l Fuexu»), zona degradada pol arramáu de desfechos al suroeste del bazar y Sangalach, barriu populosu al oeste del bazar. Según el primer censu efectuáu en 1885 Teḥrán cuntaba con 147.206 habitantes, al empiezu del sieglu XX, Tehran entendía yá 250.000, la mayoría residentes fuera de les muralles.
Sieglu XX
Dementres la Segunda Guerra Mundial, británicos y soviéticos ocuparen la ciudá, teniendo llugar nella la Conferencia de Tehran en 1943, con Franklin Delano Roosevelt, Winston Churchill, y Josif Stalin.
Tres la cayida de la dinastía Pahlavi en 1979, la ciudá pasó por una complexa situación qu'acabó col secuestru de más de cincuenta ciudadanos norteamericanos que foren reteníos na embaxada d'esti país dende finales de 1979 hasta xineru de 1981.
En tiempu de la Guerra Irano-Iraquina de 1980-1988 foi atacada en diverses ocasiones por misiles Scud enemigos. Sicasí, depués de la guerra, los desastres causaos polos Scud fueron reparaos rápido. Otra consecuencia de la guerra foi la llegada masiva de refuxaos a la capital, lo qu'amontó la población.
Na actualidá, multiplicóse la construcción de complexos d'apartamentos baratos, luxosos condominios d'apartamentos y modernos rascacielos. Estos nuevos edificios foren construyíos desordenadamente, y sectores históricos y antiguos de la ciudá fueron valtaos p'abrir pasu a la urbanización moderna.
Xeografía
Perfil