La moneda ye una pieza d'un material resistente, de pesu y composición uniforme, de normal de metal acuñáu en forma de discu y colos distintivos escoyíos pola autoridá emisora, que s'emplega como midida de cambéu (dineru) pol so valor llegal o intrínsecu y como unidá de cuenta. Tamién se llama moneda a la divisa de cursu llegal d'un Estáu. El so nome en llingües romances provién del llatín “moneta”, por cuenta de que la casa onde s'acuñaben en Roma taba amiesta al templu de Juno Moneta diosa de la Memoria, atopándose esta actividá so la so proteición. La ciencia qu'estudia les monedes físiques, metáliques, denominar numismática.
El llugar onde se realiza l'acuñamientu de monedes conózse-y col nome de "ceca" o "Casa de Moneda". El nome provién d'una voz del árabe clásicu (sikkah), que significa troquel.
Por estensión, tamién se denomina moneda al billete o papel de cursu llegal.
Historia
Antecedentes
El trueque ye l'intercambiu d'oxetos o servicios por otros equivalentes, y estrémase de la compraventa habitual en que nun Entemedia'l dineru na transaición. Esti sistema presentaba dificultaes pa les transaiciones, polo cual empezaron a apaecer distintes formes de "mercancíes-moneda" como unidá de cuenta. Estes mercancíes como mediu de pagu tampoco yeren práutiques, una y bones munches yeren perecederes, y yeren difíciles d'atropar. Como solución sustituyéronse llueu por oxetos o materiales realizaos en metales preciosos. Estos metales preciosos tomaben munches formes dependiendo del llugar, por casu lladriyos (lingotes), aros, plaques, polvu, navayes o cuchiellos. Por razones práutiques y d'uniformidá adoptó la forma circular, en forma de discos de distintos tamaños pero fácilmente tresportables. Naz d'esta manera la moneda.
En Mohenjo-Daro y Harappa, anguaño en Paquistán, atopáronse sellos fechaos ente 2500 e. C. y 1750 e.C., pero nun ye seguro que fueren monedes. Les primeres monedes fueron impreses ente'l sieglu VII-VI e.C. y el sieglu I d. C.
Yá nel añu 1100 e. C. circulaben en China miniatures de cuchiellos de bronce, hachos y otres ferramientes utilizaes pa reemplazar a les ferramientes verdaderes que sirvíen de mediu de cambéu. En 1979 y 1980 fueron afayaes delles monedes del antiguu reinu de Loulan, que al paecer daten del periodu Mesolíticu.
Primeres monedes
thumb|Moneda del sieglu VI e. C. 1/3 de Estátera. Anverso y aviesu. Les primeres monedes acuñaes con calter oficial fueron feches en Lidia, (güei Turquía), un pueblu d'Asia Menor, aproximadamente ente los años 680 y 560 e. C. Foi probablemente mientres el reináu d'Ardis de Lidia cuando los lidios empezaron a acuñar moneda, anque dellos numismáticos propunxeron feches anteriores o posteriores, como'l reináu de Giges de Lidia o'l de Creso "El Opulento". Estos acuñamientos lleven como símbolu heráldicu un lleón representando a la Dinastía Mermnada a la cual pertenecíen los reis. La pieza foi acuñada n'electrum (aleación natural d'oru y plata) y con un pesu de 4,75 gramos y un valor d'un terciu de Estátera.
Dempués de la esperiencia de Lidia empezaron a acuñase monedes per orde de Darío de Persia, depués de la conquista de Lidia, y darréu en Grecia.
L'historiador norteamericanu Will Durant asegura que "Senaquerib Rei d'Asiria (escontra 700 e. C.) acuñó monedes de mediu siclo".
Darréu, les monedes abondaron rápido en tolos países desenvueltos del mundu. Tanto los monarques como los aristócrates, les ciudaes y les instituciones empezaron a acuñar dineru col so sellu identificativo pa certificar l'autenticidá del valor metálicu de la moneda.
Dalgunes de les primeres monedes teníen una composición bien estable, como ye'l casu del dracma emitíu n'Atenes nel sieglu VI e.C., con un conteníu alredor de los 65-67 gramos de plata fino, o como la redonda moneda china, "qian", de cobre, apaecía nel sieglu IV e.C. y que se caltuvo como moneda oficial mientres dos mil años. Sicasí, les monedes siempres se llimaben o retayaben pa sacar el metal precioso que conteníen polo que les autoridaes que les emitíen taben tentaes a rebaxar l'acuñamientu asegurándose beneficios al curtiu plazu al amenorgar el conteníu de metales preciosos. Les monedes de baxa calidá de bronce o cobre yeren, ello ye que dineru fiduciario que'l so valor dependía principalmente del númberu de monedes d'oru o cobre poles que podíen intercambiase. Les monedes d'oru y plata solíen circular fora del país que les emitía dáu'l so valor intrínsecu; asina, el pesu de plata español, que'l so material provenía de les mines de Perú y de Méxicu, convertir nuna moneda d'usu corriente en China a partir del sieglu XVI.
Espansión Una vegada creaes, les monedes aniciaron un sistema monetariu que les sos carauterístiques permanecieron, n'esencia, constantes mientres milenios. Unu de los cambeos que perduró foi la introducción, nes monedes europees del sieglu XVII, de les ranuras nos cantos col fin d'evitar que se llimaren.
El papel moneda foi introducíu per primer vegada en China, alredor del sieglu IX, como dineru n'efectivu intercambiable por certificaos emitíos pal gobiernu de la dinastía Tang polos bancos privaos. Sofitáu pola potente autoridá del Estáu chinu, esti dineru caltenía'l so valor en tol imperiu, evitando asina la necesidá de tresportar la pesada plata. Convertíu en monopoliu del Estáu so la dinastía Song, el papel moneda hai pervivido mientres tola historia china a pesar de les perturbaciones causaes polos cambeos políticos y de que la emisión del papel moneda nun taba sofitada nin por plata nin por otres reserves. El problema de la depreciación fizo que, a partir d'entós, caltuviérase la plata como patrón de cambéu chinu pa les transaiciones importantes.
El papel moneda apaeció per primer vegada n'Occidente nel sieglu XVI, cuando s'empezar a emitir pagarés per parte de los bancos pa sofitar los depósitos monetarios de los sos veceros. Estos medios de cambéu abondaron y les autoridaes coloniales franceses de Canadá utilizaben cartes de xuegu roblaes pol gobernador como promesa de pagu dende 1685, una y bones la unviada de dineru dende Francia yera bien lentu.
El papel moneda foise faciendo popular a lo llargo del sieglu XVIII, pero siguía siendo dineru creiticio que s'emitía pa sofitar los depósitos d'oru o plata. El dineru fiduciario, cuando surdió, yera de normal una midida d'urxencia pa tiempos de guerra, como los papiros (greenback) americanos. Los bancos privaos fueron sustituyíos pasu ente pasu por bancos centrales como autoridaes emisores de papel moneda.
A finales del sieglu XIX la cayida del valor del oru acarretó la creación d'un patrón oro internacional nel que toles monedes podíen intercambiase por oru y el valor del dineru (más que los precios) taba afitáu pola paridá de la moneda col oru. Casi tolos gobiernos suspendieron la convertibilidad de les sos monedes mientres la I Guerra Mundial, perdiéndose tol interés por volver introducir el patrón oro internacional tres la Gran Depresión. El Reinu Xuníu abandonó'l patrón oro en 1931 y el tresformamientu de les monedes mundiales a dineru fiduciario con valores fitos totalmente pola demanda del mercáu remató col abandonu de la vinculación del dólar d'Estaos Xuníos en 1971.
Carauterístiques de les monedes
Nome Les monedes tomen el so nome de diverses procedencies.
Autor Por casu, los estateros cresios de Creso; los dáricos, medayes perses de Darío, los filipos, de Filipo de Macedonia. De la mesma, méntense los Filippeos los Antoninos, Aurelianos, Valerianos, Constantinos, etc., como les más modernes Felipes, Lluises, Carlinos, Xulios Imaxe que lleven impresa bos, noctua o miagón, la moneda ateniense; testudo la del Peloponeso; homéreos la d'Esmirna cola efixe de Homero; ratiti que tienen la barca; victoriati les romanes cola imaxe de la victoria; bigati, quadrigati, de la biga o cuadriga. Y ente los modernos, les columnarias, los florinos, los ducáus, los ambrosinos, los escudos. Nos cistóforos apaecen maxistraos o sacerdotes de Baco, de Ceres, de Proserpina cola cesta de Baco: diose depués esti nome a toles que llevaben tipos báquicos o eleusinos, corones d'hedra, culiebres na cesta o fora y atópense tamién en delles families romanes como l'Antonia y la Claudia ; Llugar: Æginæi, les d'Egina, etc.; lo mesmo asocede a los besantes de la Edá Media a les colombias y a les genovines italianes. Manera de fabricales v. gr. ye grave les d'enforma volume y pesu; serrati o ientati, les que tienen los cantos figurando escaques. D'esta clase atopen munchos dineros de familia suponiéndose fechos pa torgar la falsificación. En tal casu ¿Por qué escoyía'l denariu y non el quinario? Amás, los reis de Siria fixeron les monedes de cobre retayaes, nun esistiendo por tantu nengún peligru de falsificación. Dellos maxistraos tienen retayaes les monedes d'un tipu y non retayaes les d'otru. Los más antiguos correspuenden al añu 564 de Roma; los más recién, al añu 655 Pesu como'l dracma, el óbolo, l'estatero de los Griegos, el siclo de los hebreos, el pondo o'l as de los Romanos y la llibra moderna, tomada de l'antigua. Pa los Griegos la unidá yera'l dracma y llamábense didracmes, tetradracmes, les que valíen dos o cuatro dracmes. Yera moneda efectiva del Ática, d'Egina, de Corinto, d'Exiptu. Los óbolos yeren la sesta parte del dracma; el estatero de plata equivalía a les tetradracmas. La mina, igual a cien dracmes y el talentu, igual a sesenta mines, yeren monedes efectives.Historia universal. César Cantú (1804-1895)
Propiedaes de les monedes La moneda tien una serie de carauterístiques intrínseques que ye importante conocer a los fines de poder afitar la rellación qu'esiste con otres monedes que circulen tantu dientro d'un mesu estáu como n'otros países.
Materiales que s'empleguen Títulu, finu o llei Amiesta El pie La talla Tolerancia Amenorga Valor Paridá monetaria
Partes de la moneda
Anverso Ye la cara o cara que se considera principal nes monedes y medayes por llevar el bustu o efixe del rei, persona, divisa nacional o alegoría, según la fecha d'acuñamientu. Aviesu Ye la cara secundaria onde s'indica'l valor monetariu. Puede contener escenes sociales, históriques, religosas, polítiques, etc. Ye de conteníu más llibre, al nun contener información preestablecida, como'l anverso. Cantar Ye la grosez de la pieza, de normal trabayáu geométricamente. Tamién puede presentar lleendes. Calquier Son les lleendes y figures de les dos cares de la moneda. Lleenda Ye caúna de les inscripciones escrites de cada cara. Tipos Son los elementos figurativos de cada cara. Marca Ye la lletra o sìmbolo qu'indica la ceca d'acuñamientu. Campos Son los espacios llibres y superficies llises. Exergo Ye tolo que queda per debaxo del cantu sobresaliente qu'apaez dacuando, xeneralmente nel aviesu, que suel contener lleendes relatives a la fecha d'acuñamientu y otres. Valor facial Ye l'axudicáu nominalmente pola ceca o entidá emisora. Grafila O orla, ye l'adornu en relieve, xeneralmente de puntos o de llinia, que tienen les monedes na so anverso o aviesu, xunto al listel. Listel Ye'l reborde o filete que presenten les monedes modernes, qu'arrodia la so circunferencia. Firmes Son les acreditaciones de quien emiten la moneda, yá sían ensayadores, gobernadores o direutores de bancos.
Clasificación de les monedes Les monedes pueden sufrir distintes clasificaciones: