Finlandia, oficialmente República de Finlandia (en finlandés, Suomi o Suomen tasavalta; en suecu Finland o Republiken Finland), ye un país nórdicu allugáu nel norte d'Europa. Tien llendes al oeste con Suecia, al este con Rusia y al norte con Noruega. Pel oeste y el sur ta arodiada pol mar Bálticu, que-y separa de Suecia y Estonia, cruciando'l golfu de Finlandia. La capital y ciudá más importante del país ye Ḥélsinki.
Finlandia perteneció al Reinu de Suecia y de 1809 a 1917 el país foi parte del Imperiu Rusu como'l Gran Ducáu de Finlandia que gozó d'autonomía hasta 1917 añu nel que declárase independiente. Anguaño, Finlandia ye una república, parllamentaria y democrática, y ye miembru d'organismos internacionales como les Naciones Xuníes (dende 1955), la Xunión Europea (dende 1995), del Conseyu Nórdicu, la Organización pa la Seguridá y la Cooperación n'Europa y la Organización pa la Cooperación y el Desarrollu Económicu. La economía de Finlandia ye una de les más prósperes nel continente, basándonse nos importantes sectores de servicios asina como nos productos manufacturaos. Nel país hai estáu de bientar arriendes d'una política altamente democrática y con niveles perbaxos de corrupción.
En 2007, Finlandia tenía una población de 5,3 millones d'habitantes nun área de 338.145 quilómetros cuadraos. La mayor parte de la población del país concentrase nel estremu sur, na costa del Golfu de Finlandia y redolada (onde ta l'Área Metropolitana de Ḥélsinki). Finlandia ye'l sestu país más grande d'Europa en superficie, y tien una densidá poblacional mui baxa, de 15,72 habitantes per quilometru cuadráu convirtiéndose nel país menos densamente pobláu de la Xunión Europa. Los más de los finlandeses tienen el finlandés como llingua materna, siendo esta una de les poques llingües oficiales de la Xunión Europea que nun remanez de la familia indoeuropea. La segunda llingua oficial de Finlandia ye'l suecu, que falen un 5,5% de la población nacional.
Toponimia L'orixe del nome Suomi (Finlandia) tien un aniciu inciertu, pero una de les teoríes más aceptaes ye que seya derivada de la pallabra Proto-Báltica Zeme que significa Tierra. Ye tamién bien asemeyada la so ortografía al términu saami, forma na que se denomina'l pueblu lapón. Amás de los parientes más próximos del finlandés, esti nome ye tamién utilizáu por dellos idiomes bálticos como'l lituanu. Finlandia ye mui asemeyáu al nome d'otros llugares escandinavos como Finnmark (condáu de Noruega) y Finnveden (o Finnheden, una de les pequeñes rexones del vieyu condáu de Småland en Suecia). Dalgunos d'estos nomes son claramente derivaos de Finnr, pallabra alemana pa describir a un viaxante. El términu Finnr tamién se refier a los lapones, grupu indíxena con alredor de 70.000 habitantes n'Europa.
Historia
Prehistoria Los nicios arqueolóxicos del Paleolíticu, los asentamientos previos a la Edá de Xelu en Finlandia ye entá un tema en debate. Depués de la Edá de Xelu, los restos de los primeros pobladores de Finlandia, que veníen del sur y del este, pueden datase alredor de 8.500 e.C.. La población de cazadores-recoyedores del Mesolíticu conozse como la "cultura Suomusjärvi". Alredor del 5.300 e.C. xurden les "cultures del peine de barru", conocíes pola alfarería. Esto indica l'entamu del Neolíticu pa Finlandia, anque la subsistencia entá basábase na caza y na pesca. Nel quintu mileniu e.C. hebo redes estenses de merca ente Finlandia y el noreste européu. Importáronse al país grandes cantidaes de pedernal y ámbare. Nel este de Finlandia apaecen pintures nes roques, aparentemente tocantes a creencies de xamanes y tótems.
Depués del 3200 EC, establecense nel sur de lo que güei ye Finlandia una cultura propia agrupada dientro de les nomaes cultures europees del Hachu de Guerra, asociaes al movimientu de falantes indoeuropeos. La cultura del Hachu de Guerra o Cuerda Cerámica parez que practicaba l'agricultura y que criaben animales en Finlandia. Nel interior, les sociedaes yeren menos avanzaes. El finlandés orixinal foi influyíu poles llingües báltiques indoeuropees (y viceversa) alredor del periodu de 3500-1000 EC , y les llingües sami dixebren del finlandés orixinal.
La Edá del Bronce entamó depués del 1500 EC, repartiéndose dende l'oeste. Las rexones costeres de Finlandia fueron parte de la Cultura Nórdica del Bronce, mientres que nes rexones interiores, las influencies yeren de les cultures del norte de Rusia que usaben el bronce. Depués de 500 EC, entamó la Edá del Fierro. Alcontráronse fueyes de fierro importaes y trabayos llocales en fierro na mesma dómina.
Alredor'l sieglu I, el comerciu y intercambiu con Escandinavia medró y alcontráronse dalgunes ferramientes romanes d'esta dómina. Nel primer mileniu DC, los grupos de población de Finlandia cambiaben los sos productos (principalmente pieles) con comerciantes escandinavos. Les influencies tamién llegaben del sur y del este. La sociedá entamó estratificase: los restos d'enterramientos con adornos, normalmente con armes, dan señales a los investigadores de que a partir del sieglu III hebo una élite principal. Sicasí, nun evolucionó en Finlandia una sociedá centralizada, nin siquiera na Era Viquinga.
Nesta dómina, la población en Finlandia xebrábase en grupos diferentes: finlandeses, tavastianos, carelios y sami. Åland ye absorbida entós pola cultura sueca, si non enantes.
Dominación sueca Pocu dempués de 1150, Erik el Santu de Suecia entamó una cruzada nel suroeste de Finlandia. Al pocu llegaron los primeros misioneros, que fundaríen la ciudá de Turku (Åbo en suecu). N'aquella dómina los rusos ortodoxos de Novgorod, dominaben el comerciu de pieles, y entraron nel territoriu de lo que güei ye Carelia, onde consiguieron converstir a nativos y fundaron un obispáu n'Олонец.
Los primeros enfrentamientos entre suecos y rusos entamaron a primeros del sieglu XIII, y acabaríen cola victoria del príncipe rusu Alexandru (1240), nel ríu Нева. Por esta batalla el príncipe Alexandru conozse como Александр Невский (Alexandru de Neva). Sicasí, la victoria del príncipe ortodoxu preocupó al papa romanu, Inocenciu IV, qu'animó a los suecos a siguir cola conquista de Finlandia. Åbo (Turku) convirtióse na sede d'un obispáu dependiente del Arzobispu d'Uppsala, y pasaría a ser la capital de la Finlancia sueca.
En 1293 fundóse la ciudá de Выборг (güei na Federación Rusa). Nun tardó en entamar otra vegada la guerra escontra los rusos. L'oxetivu principal yera controlar l'ismu de Carelia, que finalmente acabó repartíu pol Tratáu de Nöteborg (1323) nel que los suecos conservaron Выборг y alredores; los rusos, les dos orilles del ríu Нева y la costa del llagu Ladoga. Esta frontera caltuvose hasta'l sieglu XVI.
La conquista de Finlandia pol reinu de Suecia, a diferencia del sistema establecíu mientres la mesma dómina pola Orde Teutónica n'Estonia y Livonia, nun traxo consigo la implantación de la servidume de les poblaciones autóctones: constituyóse una nobleza finlandesa y los finlandeses escoyeron a los obispos d'Åbo.
A partir de 1347 aplicóse en Finlandia el derechu suecu, y unos años más tarde el país adquirió'l rangu de ducado, integráu nel reinu de Suecia. En 1581 convirtióse en gran ducado. Un canónigo finlandés d'Åbo introduxo en 1527 la Reforma lluterana en Finlandia. L'obispu Miguel Agrícola traduxo en 1548 el Testamentu Nuevu al finlandés, convirtiéndose nel primer testimoniu escritu d'esta llingua, anque la llingua oficial y de la sociedá culta siguió siendo'l suecu. L'usu del finlandés nun sería enllantáu n'alministración hasta 1739.
Dende mediaos del sieglu XVI, los repitíos ataques a Livonia del zar Iván el Terrible obligaron a los suecos a reaccionar y apoderáronse de territorios n'Estonia y n'Ingria (ente Estonia y el llagu Ladoga). El poderíu suecu algamó entós el so apoxéu y Finlandia conoció una relativa prosperidá: creáronse nuevos asentamientos, carreteres, servicios de correos, y fundóse una universidá en Åbo (Turku).
Cola Gran Guerra del Norte (1700-1721) remató esti periodu d'estabilidá y prosperidá. L'enfrentamientu ente'l zar Pedro'l Grande de Rusia y el rei Carlos XII de Suecia tuvo efeutos catastróficos. Tres la derrota d'esti últimu na batalla de Poltava en 1709, les tropes ruses invadieron Finlandia en 1710 y afararon el país dellos años: na memoria coleutiva de los finlandeses recibe'l nome de la “Gran Rabia”.
Pol Tratáu de Nystad (1721), Rusia adquirió los territorios d'Estonia, Livonia, Ingria y tol ismu de Carelia: con llixeres variaciones esta frontera caltúvose hasta l'actualidá. En 1743 el Tratáu d'Åbo añadió una pequeña porción de Finlandia.
A lo último, en 1808, el zar Alexandru I de Rusia, al que la paz roblada con Napoleón Bonaparte en Tilsit dexara les manes llibres, invadió Finlandia: el Tratáu de Fredrikshamn reconoció la so anexón en 1809.
Dominación rusa
Alexandru I de Rusia estableció'l Gran Ducáu de Finlandia nomándose a sigo mesmu como Gran Duque y añadió-y los territorios conquistaos en 1743 y 1809, según parte de los territorios adquiríos nel tratáu de 1721: les fronteres de Finlandia atopábense a la vera de la ciudá de San Petersburgu.
Hasta fines del sieglu XIX, el gran ducáu gociaría d'una autonomía real: tien la so propia dieta parllamentaria, el so exércitu, la so moneda, los sos sellos de corréu etc., el suecu siguió siendo l'idioma oficial. Polo que se refier a los mesmos finlandeses, éstos nun se sentíen estremaos de los suecos, pero'l treslláu de la capital de Åbo a Helsingfors (Helsinki) en 1812, supunxo una rotura cola tradición. La llingua finlandesa travesó un periodu d'esplendor lliterariu, en particular cola apaición a partir de 1835 del Kalevala d'Elias Lönnrot, un estensu poema épicu inspiráu en cantares populares. Pola so parte les autoridaes ruses aguiyaron l'usu del finlandés pa compensar la influyencia cultural sueca: remocicaron la enseñanza pa favorecelo y reconocieron el finlandés como segundu idioma oficial.
Sicasí, l'espertar de la concencia nacional acabó al llargu plazu, por entrar en conflictu col calter autocrático del réxime zarista de Rusia, fizo que la postura del gobiernu central endureciérase col pasu de los años. A instancies del gobernador Bobrikov (asesináu en 1904), el manifiestu del zar de 15 de febreru de 1899 suprimió l'exércitu finlandés ya impunxo'l rusu como idioma de l'alministración. Tres la revolución rusa de 1905 produxóse cierta flexibilización: una nueva Constitución instituyó un Parllamentu escoyíu por tolos ciudadanos, incluyíes les muyeres. Pero l'ésitu de los socialistes nes eleiciones de 1907 provocó que s'intensificaren la represión y la rusificación.
Independencia
La independencia de Finlandia de Rusia reconocióse nel Tratáu de Brest-Litovsk.End of an Era. Revista TIME. Consultóse'l 24 de febreru de 2010. Depués d'esperimentar una tarrecible guerra civil, los sectores conservadores, lideraos pol xeneral Mannerheim,Timeline: Finland. BBC News. Consultóse'l 24 de febreru de 2010. ganaron a los grupos socialdemócrates y comunistes, sofitaos polos bolxeviques rusos.Carl Gustaf Mannerheim. Brittanica Online. Consultóse'l 24 de febreru de 2010. Depués de la firma del Tratáu de Brest-Litovsk, Alemaña desembarcó tropes en Hanko y tomó Ḥélsinki'l 13 d'abril de 1918.1918 and Russia. MACROHISTORY & WORLD REPORT . Consultóse'l 24 de febreru de 2010. El 16 de mayu celebróse la victoria de la "Finlandia Blanca", depués de que los soviéticos rusos se retiraren de Finlandia.
El 9 d'ochobre, el Senáu finlandés esbilló como Rei eleutu a Federicu Carlos de Hesse, un príncipe alemán, cuñáu del Emperador Guillelmu II. La derrota alemana y l'abolición de la monarquía xermana significó'l fin del esperimentu monárquicu en Finlandia. El Príncipe Federicu nunca foi coronáu rei, nin siquier llegó a visitar Finlandia, y arrenunció'l 14 d'avientu de 1918. D'esta manera, Finlandia convirtióse nuna República independente, siendo'l so primer presidente Kaarlo Juho Ståhlberg.