right|thumb|350px|Actual Escudu d'Armenia, resume de gran parte de la so historia. Nos cuarteles del escudu figuren los escudos de cuatro dinastíes históriques: Bagrátida, nel primer cuartel; Artáxida, nel segundu; Arsácida, nel tercer cuartel y, nel cuartu'l de la dinastía Rubénida. La historia d'Armenia empecipiar coles cultures neolítica del sur d'El Cáucasu, tales como la cultura Shulaveri-Shomu, siguíu de les cultures Kura-Araxes y Trialeti na llamada edá del bronce.
La Edá del Fierro duró dende'l sieglu IX hasta'l 585 e.C. col Reinu de Urartu, cuando foi sustituyíu pola dinastía Oróntida. Tres el dominiu del imperiu persa y del imperiu macedoniu, la Dinastía Artáxida dio orixe al Reinu d'Armenia nel añu 190 e.C. Esti reinu tuvo la so máxima influencia mientres el reináu de Tigranes II, antes de cayer sol dominiu romanu.
Nel añu 301, l'Armenia arsácida foi la primer nación soberana n'aceptar el cristianismu como relixón d'estáu y esta unión ente estáu y relixón caltener hasta l'actualidá, pos la Ilesia apostólica armenia siempres foi una gran defensora del nacionalismu armenio. Los armenios cayeron más tarde so dominiu de los bizantinos, y la hexemonía islámica, pero restableció la so independencia cola dinastía Bagrátida. Dempués de la cayida del reinu en 1045, y la posterior conquista d'Armenia per parte de los turcos selyúcides en 1064, los armenios establecieron un reinu en Cilicia, onde establecieron rellaciones cordiales colos europeos y enllargada la so esistencia como entidá independiente hasta 1375.
La llamada Gran Armenia foi más tarde estremada ente l'Imperiu otomanu y l'Imperiu rusu. A finales del sieglu XIX y principios del XX los armenios sufrieron un xenocidiu per parte de los otomanos. Como resultáu, 1,5 millones d'armenios fueron asesinaos, y el restu de los armenios occidentales esvalixar per tol mundu al traviés de Siria y El Líbanu.
L'actual Armenia, que'l so territoriu actual correspuende a gran parte d'Armenia oriental, llogró la independencia una vegada más en 1918, col establecimientu de la República Democrática d'Armenia, y depués en 1991, cola República d'Armenia.
Oríxenes
L'idioma armeniu ye una caña aisllada del grupu llingüísticu indoeuropéu. Si, na mayoría de los idiomes, la pallabra "armenios" utilizar pa describir a estes persones, los armenios denominar a sí mesmos "Hai" (en alfabetu armeniu: "Հայ" en plural: "Hayer," Հայեր"). Esti nome paez provenir del héroe nacional epónimu Haïk. Amás, "Armenia" ye escritu "Հայաստան" n'armeniu, y pronúnciase "Hayastán". D'alcuerdu a la tradición armenia, Haïk ye fíu de Torgom (Bet Togarma na Biblia), fíu de Gomer (Cimerios), fíu de Jafet, que ye un fíu de Noé, y los armenios habitaron la rexón al pie del monte Arará, dempués del Diluviu.Otra lleenda asegura que Haïk lluchó contra'l xigante Bêl al que venció y con que los sos bienes creó la nación armenia.
Prehistoria
El altiplanu armeniu amuesa buelgues d'asentamientu de la dómina neolítica. Los arqueólogos referir a la cultura Shulaveri-Shomu de la rexón de Transcaucasia central como la primer cultura conocida na zona, fechada aproximao ente'l 6000 y el 4000 e.C.
Edá del Bronce Otra cultura primitiva foi llamada la cultura Kura-Araxes, asignada al periodu (IV mileniu e.C. - sieglu XXII e.C.), y más tarde desenvuelta na cultura Trialeti (sieglu XXII e.C.- sieglu XV e.C.).
Ente los años 1500 y 1200 e.C. , la cultura Hayasa-Azzi esistía na metá occidental de l'Altiplanicie armenia, con frecuentes enfrentamientos col Imperiu hitita. Ente'l 1200 e.C. y l'añu 800 e.C. , la mayor parte d'Armenia foi xunida so una confederación de reinos, que les fontes asiries llamaron Nairi ("tierra de los ríos", n'asiriu).
Edá del Fierro thumb|250px|left|El reinu d'Urartu na dómina de Sardur II nel añu 743 e.C.
El Reinu de Urartu florió n'El Cáucasu y la parte oriental Asia Menor ente'l sieglu XIX e.C. y el 585 e.C. nel Altiplanu Armeniu. El fundador del Reinu de Urartu, Arame, xunió tolos principaos del altiplanu armeniu y apurrióse a sigo mesmu'l títulu de «Rei de Reis», títulu tradicional de los reis urartios. Los urartios establecieron la so soberanía sobre la totalidá de Taron y Vaspurakan. El principal rival de Urartu foi'l Imperiu neo-asiriu.
Mientres el reináu de Sardur I (834-828 e.C. ), Urartu convirtiérase nun estáu fuerte y entamao, ya impónense impuestos a les tribus vecines. Sardur fixo de la ciudá de Tushpa (la moderna Van) capital de Urartu. El so fíu, Ishpuini, estendió les fronteres del estáu polo que depués sería conocida como la zona de Tigranocerta y Urmia. El rei Menua (810-785 e.C. ) estendió'l territoriu urartiano escontra'l norte, escontra los campos d'Araratian. Dexó más de 90 inscripciones utilizando la escritura cuneiforme mesopotámica escrites na llingua urartiana. Otru rei, Argishti I conquistó Latakia a los hitites, y llegó a Biblos, Fenicia, construyendo Erebuni nel añu 782 e.C. usando los prisioneros de guerra.
L'Imperiu Asiriu invadió más tarde Urartu, nel añu 612 e.C. , y fíxose cargu de la capital, Van, escontra 585 e.C. Esti fechu terminó de manera efectiva la soberanía d'Urartu.
Antigüedá
Dempués de la cayida d'Urartu, el Reinu d'Armenia foi gobernáu pola dinastía Oróntida, que gobierna l'estáu ente los años 585 y 190 e.C. So esta dinastía, Armenia foi unes vegaes un reinu independiente, y otres una satrapía del Imperiu persa.
Dinastía Artáxida
Dempués de la destrucción del Imperiu seléucida, un estáu griegu helenísticu socesor d'Alejandro'l Grande de curtia duración, foi fundáu un estáu armeniu de corte helenísticu en 190 e.C. Los primeros reis fueron artáxidas, dinastía fundada por Artaxias I (190 e.C. /189 e.C. - 160 e.C. /159 e.C. ). Coles mesmes, creóse un reinu estremo ya independiente n'Occidente, conocíu como Armenia Inferior, ente que'l principal reinu adquirió'l nome de la Gran Armenia.
Colos nuevos reis empecipióse un programa d'espansión que diba llegar a la so cenit un sieglu más tarde. Les sos alquisiciones son rellataes pol historiador griegu Estrabón: Zariadris conquistó Acilisene y tol territoriu alredor de Antitauros», esto ye, posiblemente'l distritu de Muzur al oeste del ríu Éufrates. Artaxias tomó tierres de los medos, los íberos, y los sirios. De siguío, tuvo enfrentamientos colos habitantes del Ponto, la Siria Seléucida y Capadocia. Foi incluyíu nel tratáu que siguió a la victoria d'un grupu de reis anatolios sobre Farnaces I del Ponto 181 e.C. , que perdió tolos sos territorios nel oeste. Artaxias foi un monarca ambiciosu con gran influencia na política internacional de la dómina.
Nel so cenit, ente'l 95 y l'añu 66 e.C. , la Gran Armenia estendió'l so imperiu sobre partes de la rexón d'El Cáucasu y la zona qu'agora ye Turquía oriental y central, amás del noroeste d'Irán, Palestina, Siria y El Líbanu, que formen el llamáu segundu imperiu armeniu. Por un tiempu, Armenia foi unu de los estaos más poderosos nel Oriente romanu.
L'enfrentamientu cola república Romana yera inevitable, y los armenios perdieron la guerra nel 66 e.C. , pero calteniendo la so soberanía. El rei Tigranes II el Grande siguió gobernando Armenia como aliáu de Roma, hasta la so muerte nel 55 e.C. Más tarde, nel añu 1, Armenia permanez sol control romanu hasta l'establecimientu de la dinastía arsácida.
Mientres l'alianza con Roma, el pueblu armeniu adoptó idees polítiques, filosófiques y relixoses occidentales. Según Estrabón, tol mundu n'Armenia fala «el mesmu idioma».Estrabón, Xeografía xi.14.4.
Dinastía arsácida d'Armenia thumb|230px|left|Moneda emitida pa celebrar la victoria de Lucio Vero Arménico contra Vologases IV de Partia na guerra d'Armenia.
Armenia, pola so posición xeográfica, ye de cutiu un focu de la discordia ente Roma y Partia. Ello ye que los partos apoderaron Armenia ente los años 37 y 47, cuando los romanos retomaron el control del reinu.
So la soberanía del emperador Nerón, los romanos entamaron una campaña (55-63) contra l'Imperiu parto, qu'invadiera'l reinu aliáu d'Armenia. Dempués de conquistar (añu 60) y de nuevu perder Armenia dos años dempués, los romanos unviaron lexón XV Apollinaris dende Panonia a Gneo Domicio Corbulón, mandáu de Siria. Corbulo, coles lexones XV Apollinaris, III Gallica, V Macedonica, X Fretensis y XXII, invadió los territorios de Vologases I de Partia, que devolvió'l reinu armeniu a Tiridates, fundador de la dinastía arsácida.
Otra campaña foi dirixida pol emperador Lucio Vero ente los años 162 y 165, dempués de que Vologases IV de Partia invadiera Armenia ya instalara al so fiscal xeneral nel tronu. Pa compensar l'amenaza parta, Vero establecer pol este. El so exércitu llogró importantes victories y retomaron la capital. Sohaemus, un ciudadanu romanu d'ascendencia armenia, foi instaláu como'l nuevu rei d'Armenia, súbditu de Roma.
L'Imperiu sasánida persa ocupó Armenia nel 252 y caltener nel so poder hasta la reconquista romana del 287. Un sieglu dempués, nel añu 387, el reinu estremar ente l'Imperiu romanu Oriental y el persa. L'Armenia occidental convirtióse rápido nuna provincia del Imperiu romanu, sol nome d'Armenia Menor. L'Armenia oriental va siguir siendo un reinu de Persia hasta'l 428, cuando la nobleza local derrocó al rei, y los sasánidas instalaron un gobernador nel so llugar.
Según la tradición, la Ilesia Apostólica Armenia foi creada por dos de los dolce apóstoles de Xesús, Judas Tadeo y Bartolomé, que predicaron el cristianismu n'Armenia ente los años 40 y 60 d. C. Ente'l sieglu I y el IV, la Ilesia armenia foi dirixida polos llamaos patriarques.
Cristianización so la dinastía Arsácida thumb|right|Mosaicu na ilesia de Pammacaristos d'Istambul que representa a san Gregorio'l iluminador.
En 301, Armenia convertir na primer nación qu'adoptó'l cristianismu como relixón d'estáu. Establecióse una ilesia qu'entá esiste con independencia de la católica y les ilesies ortodoxes d'oriente, al refugar el Conceyu de Calcedonia nel añu 451. La Ilesia Apostólica Armenia ye una parte de la comunión Ortodoxa Oriental, que nun tien de confundir se cola ortodoxa bizantina.
El primer Catholicos de la ilesia armenia foi San Gregorio'l Iluminador que, en siendo escorríu por causa de les sos creencies pol rei paganu d'Armenia, y exiliáu nun pozu de Khor Virap, llogró'l títulu de «Iluminador», al evanxelizar toa Armenia, empezando pol rei que lo condergara.
Mientres los periodos históricos de perda d'identidá territorial, la Ilesia armenia foi la encargada de caltener y protexer la so identidá única.
Nos años 405-406, el futuru políticu d'Armenia paez ser inciertu. Cola ayuda del rei d'Armenia, Mesrop Mashtots inventó un alfabetu únicu p'afaese a les necesidaes de la población. Al faelo, empecipióse una nueva Edá d'Oru de fortalecimientu de la identidá y pertenencia nacional armenia.
Nel sieglu V, el Xa sasánida Yazdegerd II trató de venceyar a la cristiana Armenia al restu del imperiu por aciu la imposición de la relixón zoroástrica. Los armenios remontáronse empuestos por Vartan Mamikonian. Yazdegerd unvió'l so enorme exércitu a Armenia, onde s'enfrentó na batalla de Avarayr con unos 66.000 rebeldes armenios, na so mayoría llabradores. Mamikonian morrió nel campu de batalla provocando l'esbarrumbe de la moral armenia, ensin nenguna posibilidá contra un exércitu compuestu por ente 180.000 y 220.000 soldaos, incluyendo inmortales y elefantes de guerra.
A pesar de ser una derrota militar, la batalla de Avarayr y la posterior guerra de guerrilles n'Armenia finalmente desaguaron nel Tratáu de Nvarsak (484), que garantiza la llibertá relixosa a los armenios.
Edá Media thumb|right|L'emperador bizantín d'orixe armeniu Heraclio someter al sasánida Cosroes II, esmalte procedente d'una cruz, 1160-1170.
Bizanciu y Armenia bagrátida
En 591, el gran guerreru y emperador bizantín Mauricio ganó a los perses y recuperó gran parte del territoriu d'Armenia pal imperiu. La conquista foi completada pol emperador Heraclio nel 629.