thumb|260px|right|La xusticia represéntase alegóricamente por una muyer colos güeyos vendados, con una balanza nuna mano y una espada na otra.
La xusticia (del llatín iustitĭa, que, de la mesma, vien de ius — derechu — ), tien delles acepciones nel Diccionariu de l'Academia de la Llingua Asturiana. Ye un valor determináu como bien común pola sociedá. Nació de la necesidá de caltener l'harmonía ente los sos integrantes. Ye'l conxuntu de pautes y criterios qu'establecen un marcu fayadizu pa les rellaciones ente persones ya instituciones, autorizando, prohibiendo y dexando aiciones específiques na interacción de los mesmos.
Etimoloxía A parte de la que se dio na entrada del artículu, al nun tar d'alcuerdu ciertu autores con esti raigañu etimolóxicu poner de manifiestu les distintes opiniones al respeutu: Per un sitiu, el raigañu venceyar con otros nomes de significáu y orixe relixosu como son: iurare, iovis o júpiter, o iuramentum, razón pola cual los romanos creyeren que'l derechu y la xusticia yeren un regalu de la divinidá. Sicasí, los romanos estremaben perfectamente ente l'ámbitu xurídicu — ius — y el relixosu o moral — fas —. Otros autores decantar por derivar del raigañu sánscrita yoh, como procedente d'una deidá o de daqué sagráu; otros envaloren que deriva, tamién del raigañu sáncrita yu que se rellaciona con un venceyu obligatoriu».
Esti conxuntu de criterios o regles tien un fundamentu cultural, y na mayoría de sociedaes modernes un fundamentu formal, qu'intervienen dientro del mesmu conceutu y que son esplicaos de la siguiente manera:Marvin Harris (2004): Introducción a l'Antropoloxía Xeneral. El fundamentu cultural basar nun consensu ampliu nos individuos d'una sociedá sobre lo bono y lo malo, y otros aspeutos práuticos de cómo tienen d'entamase les rellaciones ente persones. Supónse qu'en toa sociedá humana, la mayoría de los sos miembros tienen una concepción de lo cabal, y considérase una virtú social l'actuar acordies con esa concepción. El fundamentu formal ye'l codificado formalmente en delles disposiciones escrites, que son aplicaes por xueces y persones especialmente designaes, que traten de ser imparciales con al respective de los miembros ya instituciones de la sociedá y los conflictos qu'apaezan nes sos rellaciones.
Conceutu de xusticia
El conceutu de xusticia puede explicitarse dende diversos puntos de vista: l'éticu, moral, como virtú, filosóficu, relixosu, del derechu y dellos más. Dalgunos d'ellos esponen de siguío.
Dende'l puntu de vista filosóficu Correspuende a la Filosofía moral y a la Ética l'estudiu de la xusticia dende'l puntu de vista filosóficu. Nelles defínese como xusticia la virtú cardinal que mora na voluntá por aciu la cual, la persona ta inclinada a dar a cada unu lo suyo, yá sía de manera individual, como sociedá o como grupos de persones, miembros de la sociedá. Pa entender meyor esta definición ye necesariu faer delles aclaraciones: La xusticia ye una virtú y «lo propio de toa virtú y vezu ye ser una disposición qu'inclina d'una manera firme y permanente a los sos actos». La xusticia, como s'indicó, ye una virtú cardinal, una virtú principal, yá que sobre ella xira la vida moral de la persona. Ye una virtú que mora na voluntá, esto ye, nel mambís racional» como indica Santu Tomás d'Aquino; nun ye xustu quien «conoz» lo que ye rectu sinón quien obra rectamente. Por tal razón, la xusticia ta nuna facultá apetitiva y al nun poder aniciar nel mambís sensible, mora nel mambís racional, esto ye, na voluntá. Ye una virtú na que, al inclinar a dar a cada unu lo suyo, predomina la oxetividá.
Sentíu propiu y metafóricu de la xusticia El sentíu propiu de la xusticia esixe qu'haya una débeda esixente, qu'esistan persones distintes yá que puede sese xustu o inxustu al respective de otru, que tien de ser una persona distinta ya independiente al que practica la xusticia, o la inxusticia y, finalmente, qu'haya igualdá ente dambes persones. Poro, les rellaciones de xusticia ente unos y otros son siempres billaterales.
Conceutu de xusticia nel derechu romanu El términu xusticia vien de iustitia, y el xurista Ulpiano definir asina:
La pallabra xusticia designó, orixinalmente, la conformidá d'un actu col derechu positivu, non con un ideal supremo y astracto de lo cabal. A dichu conceutu oxetivu correspuende, nos individuos, una especial actividá inspirada nel deséu d'obrar siempres conforme a derechu; dende esti puntu de vista, Ulpiano definió la xusticia, según el testu trescritu. Créese que'l xurista inspirar na filosofía griega de pitagóricos y estoicos. Resulta, asina que la iustitia ye una voluntá qu'implica la reconocencia de lo que s'envalora xustu y bonu (aequum et bonum).
Al reparar l'afaese a la llei nes aiciones humanes, los principios xurídicos concentrar de manera constante y perpetua. De tal manera, la xusticia pierde'l so conteníu astracto, de valor ideal y estáticu, tresformándose nuna práutica concreta, dinámica y firme que permanentemente hai de dirixir les conductes.Ramón Gavernet, Haroldo y Mario Antonio Mojer. El Romanu, la tierra, les armes. Evolución histórica de les Instituciones del Derechu Romanu. Editorial Lex, 1992. La Plata, Arxentina. ISBN 950-9076-30-9.
Conceutu na versión griega de los Setenta El términu «xusticia» na versión de los Setenta tien la mesma significación primaria que nel testu hebréu magar ta influyida pola mentalidá griega una y bones los términos helénicos que s'usen: dikē y dikaiosýnē, referir a la virtú de la xusticia puramente humanu yá que ordena la convivencia nos ámbitos xurídicu y moral ente les persones. Sicasí producióse l'efectu inversu: esisten voces griegues — dikē, dikaiosýnē, krísis, kríma y dellos más — pa representar nellos unos conceutos relixosos del Antiguu Testamentu que, en principiu veníen espresaos n'hebréu como sedek, el miošpāt, seiāqāh, etc. El motivu d'esti cambéu d'acepciones ye, a cencielles, el que la paecencia ente los términos sía mayor o menor. Pa la meyor comprensión de los vocablos griegos qu'espresen conceutos relixosos, tienen d'interpretase según los sos significaos hebreos que traducen.
Conceutu dende'l puntu de vista cristianu La pallabra «xusticia» apaez más de doscientes vegaes en cualquier traducción de la Biblia. Sicasí, la pallabra xusticia tien unos significaos y una gama de matices de lo que pueda tener n'español o otres llingües modernes. Nella supera l'ámbitu moral o del derechu yá que afonda l'ámbitu más fondu de lo relixoso: la rellación ente Dios y l'home y ente los homes ente si precisamente pola so dimensión relixosa. El conceutu de xusticia tien cada vez mayor amplitú y trescendencia. Este ye'l valor fondu de la xusticia nel momentu de l'Alianza de Dios colos homes. Esti primer significáu de «la xusticia» ta na redolada de la fidelidá, de la sinceridá, de la conformidá del cumplimientu de l'Alianza de Dios colos homes.
Etimoloxía bíblica Les llingües semítiques usen el raigañu «Sdq» pa espresar la pallabra xusticia magar los estudiosos tienen diverses opiniones del significáu d'esti raigañu. El primeru ye «fiel, xusto»; según la segunda opinión puede significar «durez, solidez, conformidá cola norma»; según la tercera ye «vencer». No que sí tán d'alcuerdu los etimoloxistes ye que nenguna d'elles puede considerase más o menos válida que les otres dos.
La xusticia nel Antiguu Testamentu En tol Antiguu testamentu, sobre manera nel testu hebréu orixinal, hai unes referencies constantes a esti términu que ye «l'aición de Dios que quier salvar al home» al que se-y va revelar adulces los designios salvíficos de que Dios estableciera col pueblu escoyíu, col pueblu d'Israel, especialmente ratificaos nel momentu de l'Alianza nel Monte Sinaí onde quedaron concretaos los llazos venceyantes: les promeses de Dios y los compromisos del pueblu. Dios ufierta'l compromisu de la salvación al pueblu y este asume la fidelidá al pactu. La xusticia de Dios ye salvación y benevolencia y nel home, la so fidelidá personal. La xusticia veterotestamentaria trai unes esixencies , bien conocíes, ente los homes y na sociedá que tán recoyíes y especificaes nos Diez Mandamientos. La xusticia que trai l'Alianza nun ye una mera rellación xurídica sinón la que emana de la rellación del don gratuitu de Dios para colos homes que ye'l don de la salvación.
La xusticia nel Nuevu Testamentu El conceutu fundamental de la xusticia nel Antiguu Testamentu, dempués tresmitida al Nuevu Testamentu, nun sufrió cambéu dalgunu nin polos escritos extracanónicos del xudaísmu nin pola influencia helenística. A partir de la revelación en tola so plenitú fecha por Xesucristu, tamién adquier el conceutu relixosu de la xusticia una dimensión muncho más fonda que nel Antiguu Testamentu.
Conceutos posteriores de la xusticia thumb|250px|right|El Palaciu de Xusticia de Paraguái, en Asunción. La xusticia ocúpase en sí del apropiáu ordenamientu de les coses y persones dientro d'una sociedá. Como conceutu foi oxetu de reflexón filosófica, llegal, y teolóxica y d'alderique al traviés de nuesa historia. Un númberu de cuestiones importantes alrodiu de la xusticia fueron fiero aldericaes al traviés de la historia occidental: ¿Qué ye xusticia? ¿Qué demanda de los individuos y sociedaes? ¿Cuál ye la distribución apropiada de riqueza y recursos na sociedá?: ¿igualdá, meritocracia, d'alcuerdu al estatus, o dalguna otra posibilidá? Hai munches respuestes posibles a estes entrugues de diverses perspeutives nel espectru político y filosófico.
D'alcuerdu a munches teoríes de xusticia, ye de suma importancia: John Rawlssobre manera, clama que «La xusticia ye la primer virtú de les instituciones sociales, según la verdá ye a los sistemes del pensamientu».Rawls, John. A Theory of Justice (revised edn, Oxford: OUP, 1999), p. 3. La xusticia puede ser pensada como distinta de y más fundamental que la benevolencia, la caridá, misericordia, arrogancia o la compasión. La xusticia foi tradicionalmente acomuñada con conceutos de fe, reencarnación o divina providencia, esto ye, con una vida d'alcuerdu al plan cósmicu. L'asociación de xusticia cola equidad foi histórica y culturalmente rara y seique ye una innovación moderna.
Un estudiu na UCLA nel 2008 indicó que les reacciones a la igualdá tán «cableadas» nel celebru y que, «la igualdá ta activando la mesma parte del celebru que respuende a la comida nos aguarones... Esto ye congruente cola noción de que'l ser trataos de manera igualitaria satisfai una necesidá básica».«Brain reacts to fairness as it does to money and chocolate, study shows.» / UCLA Newsroom Una investigación conducida mientres el 2003 en Emory University, Georgia, qu'arreya a monos capuchinos demostró qu'otros animales cooperativos tamién tienen tal sentíu y que «l'iñerizu a la inequidad seique nun sía namái humana».Nature 425, 297-299 (18 September 2003). indicando que les idees sobre igualdá y xusticia puedan ser instintives en naturaleza y na sociedá.
Nel llinguaxe común, el términu xusticia abasna consigo la intuición de que «les persones tienen de recibir el tratu que se merecen» y, nesti sentíu, conserva entá tou la so puxanza la definición de Ulpiano: «Dar a cada unu lo suyo». Dende'l puntu de vista individual, según Aranguren, la virtú de la xusticia ye'l vezu consistente na voluntá de dar a cada unu lo suyo.
Xusticia como virtú