thumb AquisgránForma emplegada en Lletres Asturianes nᵘ 43. (n'alemán: Aachen ; en fráncicu ripuario: Oche [oxe]: en francés: Aix-la-Chapelle; y en llatín: Aquisgranum), tamién llamada Baños d'Aquisgrán, ye una ciudá balneariu nel distritu gubernamental de Colonia en Renania del Norte-Westfalia (Alemaña). Aquisgrán yera la residencia favorita de Carlomagno, y más tarde foi'l llugar de coronación de los reis alemanes. Ye la ciudá más occidental d'Alemaña, asitiada xunto a les fronteres con Bélxica y los Países Baxos, a 61 km al suroeste de Colonia. Dientro de la rexón esisten mines de carbón y esto repercutió na so historia económica. La Universidá Téunica d'Aquisgrán, una de les universidaes d'excelencia n'Alemaña, atópase na ciudá. L'enfoque económicu predominante en Aquisgrán ta na ciencia, la inxeniería, la teunoloxía y sectores allegaos. En 2009, Aquisgrán clasificóse octava ente les ciudaes d'Alemaña más innovadores. La población de la ciudá supera los 260 000 habitantes.
Nome de la ciudá El nome d'Aquisgrán ye d'orixe inciertu. L'allugamientu foi habitada pol home dende'l Neolíticu, hai aproximadamente 5000 años, atraíu polos sos manantiales d'agües calientes. El raigañu Aa, o variantes como Ae, Y, Ee, Ie, o IJ atopar nos nomes de los ríos o otres fontes d'agua nes zones de fala xermánica del norte d'Europasobre manera los Países Baxos y el noroeste d'Alemaña.
Estos nomes de los ríos derivar del aha o ahwô del antiguu alemán que significa "agua". Estes pallabres comparten un raigañu indoeuropea más antigua cola llatina Aquae.
El términu llatín "Aquae" ye l'orixe del nome romanu Aquae granni, que significa "agua de Grannus", en referencia a una deidá celta venerada na zona.Mielke, Rita (2013) Sicasí, una etimoloxía alternativa atribúi l'elementu granni a un oficial romanu de nome Grenus, qu'estableció un campamentu militar romanu na zona mientres los tiempos del emperador Adriano alredor del añu 124. Esti nome convertir en Aix en francés, y darréu en Aix-la-Chapelle dempués de la construcción d'una catedral na ciudá so la direición de Carlomagno a finales del sieglu VIII, que convirtiera la ciudá na capital del so imperiu.
D'esta manera, los topónimos de derivaos rellacionaos col términu "agua" nes llingües xermánicu y románicu son un casu d'evolución paralela. La ciudá ye conocida por una variedá de distintos nomes n'otros idiomes:
Idioma Nome Pronunciación n'IPA Francés Aix-la-ChapelleKerner, Maximilian (2013) Llatín Aquae granni, AquisgranumEgger, Carlo (1977) Inglés Aachen, Aix-la-Chapelle Luxemburgués Oochen Holandés Aken Checu Cáchy Polacu Akwizgran
Dialeutu d'Aquisgrán Aquisgrán ta nel estremu occidental de la llinia de Benrath qu'estrema les llingües altoxermániques nel sur del restu de la zona de llingües xermániques occidentales nel norte.http://www.deutsch-lernen.com (2013) El dialeutu llocal de la ciudá llámase Öcher Platt y pertenez al grupu de llingües de franconio ripuario.
Historia
Historia Antigua Les canteres de xiles en Lousberg, Schneeberg y Königshügel, que fueron utilizaes per primer vegada nel Neolíticu (3000-2500 e.C.) dan testimoniu de la llarga ocupación del llugar d'Aquisgrán, al igual que los recién afayos atopaos debaxo de Elisengarten de la moderna ciudá, que demuestren qu'hubo un antiguu asentamientu d'aquella dómina. Na Edá del Bronce (hacia 1600 e.C.) l'asentamientu se evidenció colos restos de los túmulos atopaos, por casu, en Klausberg. Mientres la Edá del Fierro, l'área foi poblada por pueblos celtes que seique fueron atraíos poles agües termales d'azufre caliente na pantanosa cuenca d'Aquisgrán, onde ellos adoraben a Granum, dios de la lluz y el sanamientu.
Foi un asentamientu celta hasta la conquista de los romanos, en dómina d'Adriano, que la utilizaron probablemente como llugar de retiru y cura de los lexonarios, aprovechando les sos agües termales (afayáronse restos de termes romanes). Ellos dieron l'actual nome a la ciudá, dedicada al dios "Granum", a quien se-y atribuyíen cualidaes curatibles. Empezaron enriando les agües termales nun balneariu en Büchel nel sieglu I e.C., añadiendo a finales del sieglu'l balneariu Münstertherme,http://www.archaeologie-aachen.de (2013) dos acueductos y un templu dedicáu a Granum. Una especie de foru, arrodiáu de pórticos, conectaba los dos balnearios. Tamién hubo una amplia zona residencial, na que florió una comunidá xudía.http://www.jewishencyclopedia.com/articles/2-aachen Los romanos construyeron baños públicos cerca de Burstcheid. Una zona de templos llamada Vernenum foi construyida cerca del modernu Kornelimünster/Walheim. Anguaño lo único que queda son dos fuentes en Elisenbrunnen y la casa de baños en Burtscheid.
El Gobiernu civil romanu desfacer en Aquisgrán ente finales del sieglu IV y empiezos del V. Roma retiró les sos tropes de la zona, pero la ciudá permaneció poblada. Alredor del 470, la ciudá pasó a los francos ripuarios y taba subordinada a la so capital, Colonia.
Edá Media Dempués de la dómina romana, Pipino el Curtiu mandó construyir un castiellu na ciudá, y Eginardo menta qu'ente 765 y 766 Pipino pasó la Navidá y la Pascua na ciudá de Aquis ("Et celebravit natalem Domini in Aquis villa et pascha similiter"),Eginhard (2012) que tuvo de ser debidamente fornida p'acoyer a la Casa Real mientres meses. Nel añu de la so coronación como rei de los francos, en 768, Carlomagno pasó la Navidá en Aquisgrán per primer vegada. Esto ye oxetu de discutiniu, una y bones dellos llibros d'historia dicen que Carlomagno, ello ye que nació en Aquisgrán en 742. Depués moró ellí nel palaciu que pudo ampliar. Anque nun hai nenguna fonte qu'acredite cualquier actividá importante nel edificiu por aquella dómina, sí construyó la Capiya Palatina d'Aquisgrán (dende 1929, Catedral) y salones de presentaciones palaciegues. Carlomagno pasó la mayor parte de los iviernos en Aquisgrán ente 792 y la so muerte en 814. Aquisgrán convertir nel focu de la so corte y el centru políticu del so imperiu. Dempués de la so muerte, l'emperador foi enterráu na ilesia qu'él había construyíu; anque la so tumba orixinal perdióse, los sos supuestos restos permanecen na capiya onde foi vueltu soterrar, dempués de ser declaráu santu. La so santidá, sicasí, nun foi reconocida fuera del Principáu de Liexa, onde inda ye veneráu por tradición.
En 936 Otón I foi coronáu rei na ilesia colexal construyida por Carlomagno. Mientres Otón II gobernaba, los nobles remontáronse y los francos occidentales tomaron la ciudá nel tracamundiu que siguió.Kitchen Martin (1996); p. 35 Aquisgrán foi atacada nuevamente, esta vegada por Eudes II de Blois, qu'atacó'l palaciu imperial, mientres Conrado II taba ausente. Él abandonar rápido y pocu dempués foi asesináu.Kitchen, Martin (1996); p. 40 Mientres los siguientes 500 años, la mayoría de los reis d'Alemaña destinaos a reinar sobre'l Sacru Imperiu Romanu Xermánicu fueron coronaos en Aquisgrán. Carlos IV nun foi coronáu en Aquisgrán dempués de que'l so padre Juan morriera nuna batalla contra Lluis IV de Baviera nuna disputa que se remontaba venti años tras. De cuenta que foi coronáu en Bonn.Kitchen, Martin (1996); p. 69 L'últimu rei en ser coronáu en Aquisgrán foi Fernandu I en 1531.
Mientres la Edá Media, Aquisgrán siguió siendo una ciudá d'importancia rexonal, por cuenta de la so proximidá con Flandes, llogrando una posición modesta nel comerciu de teles de llana, favorecida por privilexos imperiales. Aquisgrán siguió siendo una ciudá imperial llibre, suxeta namái al emperador, pero foi demasiáu débil políticamente como pa influyir nes polítiques de cualesquier de los sos vecinos. L'únicu dominiu que tenía yera sobre Burtscheid, un territoriu vecín gobernáu por una abadía benedictina. Viose forzada a aceptar que tol so comerciu pasara pela zona de Aachener Reich. Inclusive nel sieglu XVIII evitó que l'abadía de Burtscheid construyera un camín que conectara'l so territoriu a los estaos vecinos del ducáu de Jülich; la ciudá d'Aquisgrán inclusive esplegó un puñáu de soldaos pa estornar a los obreros.
Sieglos XVI - XVIII Como ciudá imperial, Aquisgrán caltuvo ciertes ventayes polítiques que la dexaben siguir siendo independiente de los problemes d'Europa mientres munchos años. Foi vasalla del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu a lo llargo de la mayor parte de la Edá Media, según yera'l llugar onde se realizaron munchos conceyos eclesiásticos importantes, como'l Conseyu de 836 y el Conseyu de 1166, un conceyu convocáu pol antipapa Pascual III. En 1598, tres la invasión de los Países Baxos per parte de les tropes españoles, Rodolfo II quitó a tolos posesores de negocios protestantes en Aquisgrán ya inclusive foi tan lloñe como a llegar a espulsalos de la ciudá.Holbor, Hajo (1982); p. 295 Dende'l sieglu XVI, Aquisgrán empezó a perder poder ya influyencia. Tou empezó cola coronación de los emperadores que nun se coronaron en Aquisgrán, sinón en Frankfurt. Mientres la Crisis de la socesión de Juliers-Kleve, la ciudá foi asediada por un exércitu español en 1614. Más tarde llegaron les guerres de relixón y la gran quema de 1656.Encyclopædia Britannica Online (2006) Remató en 1794, cuando los franceses, al mandu del xeneral Carlos Francisco Dumouriez, ocuparon Aquisgrán.
Aquisgrán volvióse curiosa pol so balneariu a mediaos del sieglu XVII, non tantu por cuenta de los efeutos de les agües termales na salú de los sos visitantes, sinón porque Aquisgrán yera entós -y caltúvose hasta bien entráu'l sieglu XIX- un llugar d'alta prostitución n'Europa. El rastru d'esta parte de la historia oculta de la ciudá atópase nes guíes turístiques del sieglu XVIII en Aquisgrán, según n'otros balnearios. La principal enfermedá, irónicamente, foi la sífilis; namái a finales del sieglu XIX el principal motivu pa visitar Aquisgrán y Burtscheid pasó a ser el tratamientu del reuma. Aquisgrán foi escoyida como sede de dellos congresos y trataos de paz importantes: el primer congresu d'Aquisgrán en 1668 llevó al Primera Tratáu d'Aquisgrán, nel mesmu añu que terminó la Guerra de Devolución.Holborn, Hajo (1982(a)) p. 70 El segundu congresu terminó col Segundu Tratáu en 1748, concluyendo la Guerra de Socesión Austriaca.Holborn, Hajo (1982(a)); p. 217 En 1789, producióse una crisis constitucional nel gobiernu d'Aquisgrán.Wilson, Peter H. (2004); p. 301
Sieglu XIX El 9 de febreru de 1801, según el Tratáu de Luneville Aquisgrán y tola zona a la vera izquierda del Rin a Alemaña pasaron a manes de Francia. En 1815, el control de la ciudá vencer a Prusia por un alcuerdu tomáu nel Congresu de Viena. El tercer congresu tuvo llugar en 1818 pa decidir el destín de la zona ocupada pola Francia napoleónica.
A mediaos del sieglu XIX, la industrialización baltó la mayoría de les normes medievales na ciudá sobre'l comerciu y la producción, anque permanecieron rastros de corrupción na constitución de la ciudá medieval (lléanse les famoses pallabres de Georg Forster na so Ansichten vom Niederrhein) hasta 1801, cuando Aquisgrán convertir na prefeutura del Departamentu del Rucar, nel Primer Imperiu francés de Napoleón. En 1815, dempués de les Guerres Napoleóniques, el Reinu de Prusia fíxose cargu y la ciudá convertir nún de los centros más social y políticamente atrasaos hasta'l final del sieglu XIX.