El garífuna ye un idioma arahuaco faláu na mariña caribe atlántica d'Hondures (98 mil), Guatemala (17 mil), Belize (16 mil) y Nicaragua (1500) pol pueblu garífuna. El garífuna ye faláu por menos d'una cuarta parte del aproximadamente un millón de persones d'etnia garífuna.
Una carauterística interesante d'esta llingua ye'l vocabulariu que ye usáu solamente poles muyeres y el que ye utilizáu namái polos homes. Esto, sicasí, nun afecta a tol vocabulariu. Los términos usaos polos homes provienen xeneralmente del idioma caribe ente que'l vocabulariu usáu poles muyeres vien del idioma arahuaco.
La llingua garífuna, xunto cola danza y la música d'esta etnia centroamericano y caribeño, foi proclamada en 2001 ya inscrita en 2008 na Llista representativa del Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá de la Unesco.
Comparanza con Carib o Kari'nja Equí preséntese exemplos que comparen garifuna con carib o kari'nja.Caribbean Vocabulary Compiled In 1666Kali'na Vocabulary
Carib o Kari'nja Garifuna home wokyry wügüri muyer woryi würi européu paranakyry (unu del mar, paraná) baranagüle bonu iru'pa irufunti (en testos antiguos, la f foi una p) enoxu/odio areku yeregu arma/llátigu urapa arabai xardín maina mainabu (en testos antiguos, maina) navío kurijara guriara páxaru tonoro dunuru (en testos antiguos, tonolou) mosca werewere were-were árbol wewe wewe iguana wajamaka wayamaga estrella arukuma waruguma sol weju weyu agua konopo gunubu (en testos antiguos, konobou) vientu pepeito bebeidi (en testos antiguos bebeité) fueu wa'to watu monte wypy wübü agua, ríu tuna duna (en testos antiguos, tona) mar paraná barana arena sakau sagoun (en testos antiguos, saccao) camín oma üma piedra topu dübü islla pa'wu ubouhu (en testos antiguos, oubao)
Gramática
Pronomes personales Con independientes pronomes personales, Garifuna estrema xéneros gramaticales:
singularidá, falante masculín singularidá, falante femenín pluralidá primer persona au nugía wagía segunda persona amürü bugía hugía tercer persona ligía tugía hagía
Les formes au y amürü son d'orixe caribe, los otros son d'orixe Arawakan.
Plurales de sustantivos La pluralización de sustantivos nun ye regular, realizar por mediu de sufixos. Por casu:
isâni "neñu" – isâni-gu "neños" wügüri "home" – wügüri-ña "homes" hiñaru "muyer" – hiñáru-ñu "muyeres" itu "hermana" – ítu-nu "hermanes"
El plural de Garífuna ye Garínagu.
Posesión Posesión en sustantivos espresar por persona gramatical los prefixos:
ibágari "vida" n-ibágari "la mio vida" b-ibágari "el so (singular) vida" l-ibágari "la so vida" (masculín) t-ibágari "la so vida" (femenina) wa-bágari "la nuesa vida" h-ibágari "el so (plural) vida" hai-bágari "la so vida"
Verbos Na Garifuna verbos, les categoríes tiempu gramatical, aspeutu gramatical, manera gramatical, negación lóxica, y persona (suxetu y complementu) espresar por mediu d'afixos, parcialmente sofitaos por partícules gramaticales.
El paradigmo de conxugaciones son numberosos.
Exemplos La conxugación del verbu alîha "lleer" nel presente tirante continuu: n-alîha-ña "toi lleendo" b-alîha-ña "usté (singular) ta lleendo" l-alîha-ña "él ta lleendo" t-alîha-ña "ella ta lleendo" wa-lîha-ña "nós tamos lleendo" h-alîha-ña "ustedes (plural) tán lleendo" hai-lîha-ña "ellos tán lleendo"
La conxugación del verbu alîha "lleer" nel presente: alîha-tina "lleo" alîha-tibu "usté (singular) llei" alîha-ti "él llee" alîha-el to "ella llee" alîha-tiwa "nós lleemos" alîha-tiü "ustedes (plural) lleen" alîha-tiñu "ellos lleen" alîha-tiña "elles lleen"
Tamién hai unos verbos irregulares.
Numberales Dende "3" penriba los númberos de Garífuna son puramente d'orixe francés y basaos nel sistema vigesimal, lo cual nel idioma francés namái ye aparente a "80":
1 = aban 2 =biñá, biama, bián 3 = ürüwa (< trois) 4 = gádürü (< quatre) 5 = seingü (< cinq) 6 = sisi (< six) 7 = sedü (< sept) 8 = widü (< huit) 9 = nefu (< neuf) 10 = dîsi (< dix) 11 = ûnsu (< onze) 12 = dûsu (< douze) 13 = tareisi (< treize) 14 = katorsu (< quatorze) 15 = keinsi (< quinze) 16 = dîsisi, disisisi (< "dix-six" → seize) 17 = dîsedü, disisedü (< dix-sept) 18 = dísiwidü (< dix-huit) 19 = dísinefu (< dix-neuf) 20 = wein (< vingt) 30 = darandi (< trente) 40 = biama wein (< 2 X vingt → quarante) 50 = dimí san (< "demi cent" → cinquante) 60 = ürüwa wein (< "trois-vingt" → soixante) 70 = ürüwa wein dîsi (< "trois-vingt-dix" → soixante-dix) 80 = gádürü wein (< quatre-vingt) 90 = gádürü wein dîsi (< quatre-vingt-dix) 100 = san (< cent) 1,000 = milu (< mil) 1,000,000 = míñonu (< inglés million?)
Ver tamién Arahuacos Taínos Llingües d'Hondures Diccionariu de les Llingües d'Hondures
Referencies
Bibliografía Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. "Garifuna". Ethnologue: Languages of the World, decimoquinta edición. Dallas, Texas, Estaos Xuníos: SIL International. "Garifuna (Black Carib)". Native Languages of the Americas. Langworthy, Geneva (2002). "Language Planning in a Trans-National Speech Community" (PDF). In Indigenous Languages Across the Community, eds. Barbara Burnaby y Jon Reyhner. Flagstaff: Universidá de Northern Arizona, páxs. 41-48. "A Caribbean Vocabulary Compiled in 1666". Confederación Xunida del Pueblu Taíno. Palaciu, Clifford J.. "Online Garifuna Lessons". Josephs, K. Marie. "Garifuna".
Enllaces esternos Investigaciones garínagu
Categoría:Llingües arahuaques del Caribe Categoría:Llingües d'Hondures Categoría:Llingües de Guatemala Categoría:Llingües de Nicaragua Categoría:Llingües de Belize Categoría:Garífuna