L'araméu (del hebréu aramí, «de la tierra d'Aram (Siria)») ye una caña de les llingües semítiques con una historia de siquier 3000 años, polo que podría falase puramente de llingües aramees.
L'araméu antiguu foi l'idioma orixinal de grandes seiciones de dellos llibros de la Biblia, como'l Llibru de Daniel y el Llibru de Esdras, según l'idioma principal del Talmud, el Bahir y el Zohar. Anque hai pruebes de que se falara na Xudea del sieglu I, ye inda güei la principal llingua de delles pequeñes comunidaes non arabófonas d'Oriente Mediu.
El grupu araméu pertenez a la familia de les llingües semítiques, que de la mesma formen parte de la macrofamilia afroasiática, como'l árabe, y al grupu de llingües semítiques noroccidentales qu'inclúi a les llingües cananees. L'hebréu ye una llingua semítica.
Aspeutos históricos, sociales y culturales
Distribución xeográfica Mientres el sieglu XII e. C., los arameos ―primitivos falantes d'esti idioma― empezaron a establecese nun territoriu que correspuende a los actuales Siria, Iraq y l'este de Turquía. Dende ellí espandiéronse a un territoriu más ampliu, que diba dende la mariña oriental del Mediterraneu hasta la vera oriental del Tigris. La llingua común más falada anguaño n'Oriente Mediu ye'l árabe, pero l'araméu entá tien importancia como llingua llitúrxica y lliteraria ente los xudíos, mandeos y ente dellos cristianos. Adicionalmente, la turbulencia vivida mientres los últimos dos sieglos nesta rexón, esvalixó a falantes d'araméu per tol mundu.
Variedaes del araméu En cierto, l'araméu nun ye un únicu idioma homoxéneu, sinón un grupu d'idiomes bien estremaos anque rellacionaos. Les variedaes modernes son fragmentaciones resultantes de la llarga historia del araméu (reflexada na so amplia lliteratura y nel so usu per parte de comunidaes distintes, que formen comunidaes separaes de distintes relixones). La diversidá de les llingües aramees ye tal qu'esisten variedaes inintelixibles ente sigo, en cuantes qu'otres tienen ciertu grau d'intelixibilidá mutua. Dalgunes inclusive son conocíes por un nome distintu, como'l siríacu, un dialeutu del araméu faláu por comunidaes cristianes del este.
Los dialeutos arameos clasifíquense tanto histórica como xeográficamente. Por periodos históricos estremar ente les llingües aramees modernes, conocíes tamién como neoaraméu, les que s'atopen acutaes al usu lliterariu y aquelles que tán estinguíes. Con ciertes esceiciones, esta lóxica estremar ente les categoríes antiguu, mediu y modernu. Tocantes a los dialeutos modernos, la distinción ye xeográfica, polo que los dialeutos modernos clasificar n'araméu oriental y araméu occidental, que la so llende puede delinearse aproximadamente a entrambos llaos del ríu Éufrates, o llixeramente al oeste del mesmu. Un esquema tradicional del araméu contemporaneu ye'l siguiente: Neoaraméu oriental Neoaraméu noriental Turoyo Neoaraméu occidental
Sistema d'escritura El primer sistema utilizáu pa escribir l'araméu taba basáu nel alfabetu feniciu. Darréu, l'araméu desenvolvió'l so estilu distintivu d'escritura, que foi adoptáu polos israelites y otros habitantes de Canaán pa les sos propies llingües, polo qu'anguaño ye meyor conocíu como alfabetu hebréu. Este ye'l sistema d'escritura emplegáu nel araméu bíblicu.
Esisten tamién otros sistemes d'escritura pal araméu, unu desenvueltu poles comunidaes cristianes, una forma cursiva conocida como alfabetu siríacu, y otru, un cambéu del alfabetu araméu conocida como alfabetu mandeo.
Amás d'estos sistemes d'escritura, dellos derivaos del alfabetu araméu usáronse al traviés de la historia por grupos particulares, como l'alfabetu nabateo en Petra y l'alfabetu palmireño en Palmira. En tiempos modernos, el turoyo foi escritu n'ocasiones con un alfabetu llatín afechu.
Historia
De siguío una historia comprehensiva del araméu. Esta estrémase en trés grandes periodos: Araméu antiguu (1100 e. C.-), qu'inclúi: L'araméu bíblicu de la Biblia hebrea. L'araméu de Xesucristu. Araméu mediu (200-1200), qu'inclúi: El siríacu lliterariu. L'araméu de los Talmudes, Tárgumim y Midráshim. Araméu modernu (1200 hasta l'actualidá), qu'inclúi: Delles formes vernácules modernes.
Esta clasificación ta basada na usada por Klaus Beyer *.
Araméu antiguu Esti periodu inclúi l'araméu faláu polos arameos dende'l so orixe hasta que se consolida como llingua franca de la rexón. L'araméu antiguu abarca más de trece siglos d'historia de la llingua. Esti ampliu espaciu de tiempu foi escoyíu de manera que cubre tolos dialeutos que s'atopen anguaño estinguíos. El puntu más importante na historia del araméu antiguu dase alredor de 500 e. C., cuando se tresforma n'araméu imperial. Los distintos dialeutos del araméu de la rexón tomen relevancia cuando'l griegu reemplaza al araméu como la llingua del poder na rexón.
Araméu antiguu tempranu Entiende l'araméu dende'l so orixe. Foi l'idioma faláu nes ciudaes estáu de Damascu, Hamath y Árpád. Esiste gran cantidá d'inscripciones que evidencian l'usu más tempranu del llinguaxe, que data del sieglu X e. C. Estes inscripciones son principalmente documentos diplomáticos ente les ciudaes estáu aramees. La escritura del araméu nesti periodu paez tar basada nel alfabetu feniciu, y esiste unicidá nel llinguaxe escritu. El dominiu del Imperiu Asiriu por Tiglatpileser III na rexón de Aram a mediaos del sieglu VIII e. C. traxo al establecimientu del araméu como llingua franca del Creciente Fértil.
Araméu antiguu tardíu Cuando l'araméu espandir mientres el sieglu VIII e. C., perdió la so homoxeneidá, y distintos dialeutos empezaron a remanecer en Mesopotamia, Babilonia, el Llevante y Exiptu, siendo los más estendíos los influyíos pol acadiu en Babilonia. D'esta forma describir nel Segundu llibru de Reyes,«2 Reis 18:26 (Reina-Valera 1960).» Bible Gateway. Consultáu'l 14 de payares de 2015. nel que funcionarios d'Ezequíes, rei de Xudea, pretenden axustar colos embaxadores asirios n'araméu, de tal manera que'l pueblu nun entienda. Alredor de 600 e. C. Adón, un rei cananéu, escribe al faraón exipciu n'araméu.
El caldéu utilizóse como llingua común de la dinastía caldea de Babilonia, y usóse pa describir el araméu bíblicu, que depués foi escritu nun estilu más tardíu. Esti dialeutu nun tien de confundir se col Neo-Araméu Caldéu.
Araméu imperial Alredor del añu 500 e. C., Darío I estableció l'araméu como llingua oficial na metá occidental del Imperiu persa aqueménida. El dialeutu llocal del araméu oriental yá yera utilizáu naquel tiempu polos burócrates de Babilonia, polo que l'edictu de Darío asitió al araméu sobre una base sólida. El nuevu araméu imperial foi grandemente estandarizado, la so ortografía basábase más nos sos raigaños históricos que na pronunciación de cualquier dialeutu faláu, en cuantes que la influencia del persa dio-y una nueva claridá, flexibilidá y robustez. L'araméu imperial ye tamién conocíu como araméu oficial o araméu bíblicu. Mientres sieglos dempués de la cayida del Imperiu aqueménida en 331 e. C. ante Alexandru Magnu, l'araméu imperial, como fuera establecíu por Darío, permaneció como llinguaxe dominante de la rexón.
El términu araméu aqueménida emplegar pa describir l'araméu imperial que s'utilizaba mientres l'Imperiu aqueménida. Esti periodu del araméu considérase xeneralmente dende la proclamación de Darío I alredor del 500 e. C. hasta aproximadamente un sieglu dempués de la cayida del imperiu en 331 e. C. Munchos de los documentos qu'atestigüen esta forma d'araméu provienen d'Exiptu, particularmente d'Elefantina, y el meyor conocíu de toos ye Pallabres de Ahiqar, un llibru d'aforismos instructivos bien similares al llibru de Proverbios (de la Biblia hebrea). La uniformidá del araméu aqueménida ye tal que la mayoría de les vegaes ye difícil determinar n'ónde foi escritu un fragmentu particular del llinguaxe. Solo un exame cuidadosu del testu revela dalguna pallabra forana emprestada d'una llingua llocal.
En 2008 publicóse un grupu de trenta documentos arameos, datables nel sieglu IV e. C., que fueron topaos en Bactriana. La importancia del afayu deber a la escasez de material n'araméu aqueménida fora d'Exiptu y de la Biblia.
Araméu postaqueménida thumbnail|left|200px|Moneda d'Alexandru Magnu con una inscripción n'araméu.
La unidá de la llingua y lliteratura aramees nun foi destruyida darréu pola conquista d'Alexandru Magnu. L'araméu sobrevivió de forma bien similar al que decretó Darío I nel sieglu V e. C., hasta principios del Los seléucidas impunxeron el idioma griegu como oficial na alministración de Siria y Mesopotamia dende l'empiezu del so dominiu, polo qu'esti sustituyó al araméu como idioma común de la rexón yá a partir del sieglu III. Sicasí, l'araméu siguió floriando en Xudea, al traviés del desiertu de Siria, y estendióse a Arabia y Partia como una declaración d'independencia antiheelenística.
Dientro d'esta categoría atopa'l araméu asmoneo, oficial en Xudea ente 142 y 37 e. C., que tuvo influencia nel araméu de los testos de Qumrán y foi'l principal llinguaxe de testos teolóxicos non bíblicos de la comunidá esenia. El Tárgum, traducción de la Biblia hebrea al araméu, foi realizáu nesti araméu. El asmoneo tamién apaez en cites nel Mishná y el Tosefta. La so escritura ye distinta del araméu aqueménida, una y bones la ortografía fai un énfasis na pronunciación más qu'en formes etimolóxiques.
thumbnail|300px|right| Targum, traducción al araméu de la Biblia hebrea, del sieglu XI.
El tárgum de Babilonia ye l'últimu dialeutu postaqueménida atopáu nel Tárgum Ónquelos y el Targum Jonatan, los tárgum oficiales. El tárgum asmoneo orixinal llegó a Babilonia ente los sieglos II y III y foi modificáu d'alcuerdu al dialeutu babilónicu contemporaneu pa crear el llinguaxe estándar de los targum. Esta combinación formó la base de la lliteratura xudía de Babilonia nos sieglos siguientes.
El targum de Galilea ye similar al de Babilonia nel fechu de que se formó de la combinación del asmoneo lliterariu col dialeutu de Galilea, alredor del sieglu II. Sicasí, nun se-y axudica autoridá, y la evidencia documental amuesa que'l testu foi correxíu en tantu y en cuanto precisóse ameyoralo. A partir del sieglu XI, cuando'l targum de Babilonia volvióse normativu, la versión de Galilea viose influyida notablemente por él.
L'araméu babiloniu documental ye un dialeutu utilizáu dende'l sieglu III. Ye'l dialeutu de los documentos privaos de Babilonia, y a partir del sieglu XII, de tolos documentos privaos xudíos n'araméu. Basar nel asmoneo con bien pocos cambeos, de xuru porque munchos de los documentos nesti dialeutu yeren documentos llegales, polo que'l llinguaxe tenía de ser común a los xudíos polo xeneral, y el asmoneo yera entós daquella el vieyu estándar.
L'araméu nabateo yera'l llinguaxe del reinu árabe de Petra, qu'ente 200 e. C. y tomaba la ribera oriental del Xordán, la península de Sinaí y el norte d'Arabia. Los nabateos preferíen l'araméu al árabe probablemente poles sos actividaes comerciales en caravanes. El dialeutu taba basáu nel aqueménida con daqué d'influencia del árabe, modificando la l por n y utilizando ciertos estranxerismos. Esisten inscripciones nabateas de principios del reinu, pero la mayoría daten de los primeros cuatro sieglos de la nuesa era. El llinguaxe escribir con calteres cursivos precursores del alfabetu árabe modernu. L'usu de estranxerismos amontar hasta que nel sieglu IV el nabateo fundir col árabe.
L'araméu palmireano ye'l dialeutu faláu na ciudá de Palmira, nel desiertu de Siria, dende 44 e. C. hasta 274 e. C. Escribir con calteres arrondaos, que más tarde dieron pasu al alfabetu siríacu. De forma similar al nabateo, tuvo influencies del árabe, anque en menor midida.