300px|thumb|"La península en 1030". La primer constancia escrita tantu del romance del centru de la península como del vascuenciu ta nes Gloses Emilianenses. El mapa amuesa'l desapaecíu Reinu de Pamplona ente los años 1029 y 1035.
El sustratu vascu nes llingües romániques entiende tolos fenómenos d'interferencia llingüística del vascu o euskera (o más correutamente'l so antecesor históricu, protoeuskera, pre-protoeuskera o prerrománicu) sobre delles variantes romances de la península ibérica y dalgunes de les llingües romances que-y asocedieron como llingües falaes.
Historia Una teoría bien popular a principios del sieglu XX sobre la diverxencia de les llingües romániques ye la teoría del sustratu, según la cual unu de los motivos de diversificación ye que'l llatín de los conquistadores fuera aprendíu de manera imperfecta o siquier influyíu pola llingua prerromana autóctona de cada rexón a la que se llevó'l llatín. Acordies con esi enfoque tratar d'esplicar delles carauterístiques específiques de les llingües romániques de la península Ibérica y del gascón (SO de Francia) como resultáu de tresferencia de carauterístiques llingüístiques del vascu a diches llingües.
Recíprocamente, nel euskera apréciase un fortísimo impautu del llatín nel so léxicu avezáu, qu'hasta ciertu puntu llevó a l'ampliación del inventariu fonolóxicu del euskera. Desque se produció'l primer contautu col llatín, en redol al sieglu II e. C., el euskera y les llingües romances influyéronse mutuamente, de distintes maneres, anque especialmente en forma de préstamu léxicu. Obviamente, la influencia producióse sobre manera dende'l llatín escontra'l euskera, pero tamién esisten delles aportaciones vasques a les Llingües romániques (al aragonés, al castellán y al gascón principalmente).
Los datos históricos confirmen claramente la idea de Coromines de que la llingua vasca tuvo una gran vitalidá y prestíu na Baxa Antigüedá y Alta Edá Media, y el territoriu en que se falaba yera notablemente más ampliu que l'actual, estendiéndose a lo menos al norte d'Aragón y la Cataluña noroccidental, según a gran parte de Gascuña (suroeste de Francia). Mientres un curtiu periodu de tiempu mientres el s. X, el Reinu de Navarra foi'l reinu más fuerte de la península Ibérica, polo que tuvo un papel destacáu nel entamu de la "Reconquista" y el Camín de Santiago, en plenu apoxéu entós, percorría precisamente la ruta dende Aquitania a Galicia pasando pola actual Comunidá Foral de Navarra y la Comunidá Autónoma Vasca.
Per otra parte, María Teresa Echenique considera que dende los primeros sieglos de la era actual, siempres hubo falantes billingües vascu-romances na zona de fala vasca, lo que facilitaría la influencia mutua. Echenique presupon qu'esistió continuum de variedaes romániques del norte d'España (dende'l gallegu al catalán) nel que participaríen variedaes romances nel País Vascu.
La nacencia del castellán y la influyencia del vascu El castellán ye una llingua romance del grupu ibéricu, que'l so orixe ye popularmente acomuñáu col condáu de Castiella, nes actuales provincies de Burgos, Vizcaya y ÁlavaSancho III el Mayor. Un rei Pamplonés ya Hispanu Armando Besga Marroquín Universidá de Deusto y col reinu medieval de Castiella, qu'incluyía aproximadamente l'actual provincia de Burgos y les comunidaes autónomes del País Vascu, La Rioxa y Cantabria, n'España; el centru del antiguu reinu ye la zona de La Bureba, onde se topa'l corredor de la Bureba, pasu obligáu pa entrar al pandu ibéricu dende'l norte peninsular, esto ye, dende Europa. Nesta área supónse que se falaba euskera davezu nel sieglu V, cuando s'empezar a considerar un "fala" bárbara y el llatín como llingua culta y escrita mesma de la cristiandá. Según la tesis de Ramón Menéndez Pidal, la fala romance de toa esta zona tuvo una gran influencia, especialmente en fonética, nel romance faláu na ciudá de Toledo, a partir del cual creóse'l primer estándar escritu del español nel sieglu XIII. Sicasí, otros autores, como Manuel Criado de Val, consideren que'l mozárabe faláu en Toledo antes de la conquista castellana, mal conocíu, foi más importante na formación del español.
Supónse que nesta dómina'l llatín yera faláu y escritu poles clases cultes, como llingua d'Estáu tresmisora de cultura escrita, ente que l'euskera caltener popularmente en zones rurales - yera solamente un "fala", pos nun se manifestaba por escritu - y reforzábase poles repoblaciones con "navarros" mientres la Reconquista. Por ello nun ye estrañu que los testos más antiguos en llingua romance del centro-norte de la península Ibérica que se conocen, les Gloses Emilianenses, de finales del sieglu X o principios del sieglu XI, que se caltienen nel Monesteriu de Yuso, en San Millán de la Cogolla (La Rioxa), incluyan nomes personales y frases n'euskera.
L'aragonés y la influyencia del vascu Históricamente les variedaes de navarroaragonés son falar romances que tuvieron un mayor contautu col euskera. Estes variedaes presenten igualmente dellos de los cambeos fonéticos del castellán que fueron atribuyíos a una posible influencia vasca.
El gascón y la influyencia del vascu
La presencia d'un sustratu vascu-aquitano en dómina romana paez más claramente documentada al norte de los Pirineos que al sur. De fechu la moderna rexón de Gascuña y la variedá d'occitanu autóctona de dicha rexón, el gascón, deben el so nome al topónimu Wasconia, claramente rellacionáu col etnónimu vasconos, de que'l so nome derivar el gentilico "vascu".
El gascón ye la variedá más diverxente d'occitanu y dalgunos de les sos traces, como l'aspiración de f- inicial, trataron de ser esplicaos por influencia del sustratu vascu. Tien De recordase igualmente qu'una forma de gascón, l'aranés, ye cooficial nos valles pirenaicos de la Cataluña noroccidental (Val d'Aran), una rexón onde s'atestigua la presencia de topónimos d'orixe vascu mientres la Edá Media.
Influencia nel nivel fonéticu-fonolóxicu A nivel fonéticu podemos estremar dos árees d'influencia de tipu vascu o vascoide: D'un llau tenemos traces que tienen un epicentru claru na zona vasca y que s'espublicen a zones estremeres afectando al castellán, al gascón, al navarroaragonés y en parte al dialeutu occidental del catalán. D'esti tipu de traces puede aldericase si tratar d'una innovación local compartida o d'un influxu de la pronunciación vasca, anque los datos de reconstrucción del protoeuskera inducen a creer que siquier la mayoría seríen traces d'orixe vascu. D'otru tenemos una serie de traces que s'estienden dende Aquitania pola cordelera Cantábrica hasta Galicia y el norte de Portugal. N'ocasiones consideróse que s'aniciaríen nun sustratu previu desconocíu qu'influyiría en tola zona, inclusive sobre'l eusquera. Esti sustratu supuestamente esplicaría una serie de coincidencies fonétiques comunes ente'l galaicu-portugués y el vascu-aquitano, como la cayida de /n/ intervocálica y la palatalización del diptongu /au/ orixinariu, según los restos d'un sistema de cuenta vigesimal en Zamora, Cantabria y Portugal (sistema que ye l'únicu esistente en vascu). Propúnxose inclusive identificar esti sustratu colos ligures (Ernst Gamillscheg). Con tou, tampoco puede refugase l'orixe vascu d'estes traces o qu'esi sustratu fora eusquéricu, y los ligures son un pueblu del que, anque ye bien mentáu nes fontes, apenes se sabe nada seguru sobre la so llingua.
Les traces fonétiques de más probable influencia vasca seríen los siguientes: Estructura vocálica con namái cinco vocales (nun estrema como'l catalán o'l gallegu ente e/o abierta y zarrada). Betacismu. Neutralización de la fricativa y la oclusiva llabiales a favor de la postrera (billabial oclusiva /b/). Ye una traza que s'atopa en castellán, asturlleonés, gascón y occitanu central, aragonés, catalán de Cataluña y norte de la Comunidad Valenciana, gallegu y dialeutos septentrionales del portugués, y nel sardu. Perda de /f/ inicial, en pasando por una fase d'aspirada /h/. El cambéu tamién s'atopa nel gascón, polo que la esplicación a partir del sustratu vascu paez plausible. Sicasí, el cambéu atópase coles mesmes nel asturlleonés oriental (faláu nuna zona habitada orixinalmente por tribus cántabres), les variedaes interiores más arcaiques del sardu, nel calabrés y en variedaes rumanes (meglenorrumano y istrorrumano). Nestos otros casos, el recursu al vascu nun paez razonable. Ello ye que ye posible que dichu cambéu inclusive n'español orixinalmente nun tenga que ver col vascu. Perda de les sibilantes sonores que s'ensorden y pasen a confundise coles sordes. Tal que reparó Martinet, esta simplificación fai que'l complicáu sistema de sibilantes del castellán antiguu convertir nún similar al del eusquera. Esta traza tamién estrema al gallegu del portugués. Sicasí, esti reaxuste de les sibilantes ye tardíu y nun se dio hasta'l sieglu XVI, polo que podría ser independiente de la influencia del eusquera. Apaición eventual d'una vocal protética delantre de /r/ inicial. Esti fenómenu se documenta con claridá en gascón y castellán antiguu (asina ‘arredondo’ por ‘redondo’), anque dexó dellos rastros nel actual (penase cast. ant. ‘repentirse’ lat. ‘repaenitere’; ‘arruga’ lat. ‘ruga’). Nuevamente la epéntesis tamién se da n'italianu, colo cual la influencia vasca nun sería la única posibilidá. Esistencia d'una apicoalveolar /s/ n'oposición a un fonema dentoalveolar o dental /s̺/, /θ/. Sicasí, la primera tamién s'atopa en dellos dialeutos romances del norte d'Italia, lo que refugaría la influencia vasca.
La cuestión de les cinco vocales foi bien aldericada por considerar se que ye un esquema bien común y que por azar les diptongaciones en ‘ie’ y ‘ue’ conduciríen a un esquema coincidente col vascu. Sicasí, argumentóse tamién qu'esta evolución sería causada precisamente porque los falantes falaben estremando namái cinco vocales (Alarcos).
Sobre'l betacismu tamién hubo alderique. Hai tracamundiu ente /b/ y /v/ tamién en francés, italianu y portugués, pero namái en posición intervocálica y fundiéndose en /v/; ente qu'en castellán el tracamundiu ye escontra /b/ y dase en toles posiciones. Pero sí se detecta'l betacismu nel aragonés, nel asturianu, nel gallegu y en dialeutos del catalán. Dámaso Alonso prefier entender el fenómenu non como vascu, sinón d'un hipotéticu sustratu del norte d'España, ente que Martinet considerar d'orixe vascu y que depués el castellán espublizaría esta traza.
Tamién hubo un gran alderique sobre la inclusión de la cayida de f- inicial. Un problema ye que la ortografía medieval castellana ye ambigua y que una esplícita F escrita nun dexa refugar una pronunciación aspirada de /h/, de la mesma manera que na actualidá una grafía H nun implica que se pronuncie una aspiración.En diversos testos medievales aprecióse que pa escribir /f/ utilízase la grafía -FF-, ente que la F simple notaría una /h/ aspirada Sía que non, rescampla que ye un fenómenu que'l so epicentru ta na zona vasca y, ello ye que detéctase en asturianu oriental, montañés y en gascón (nel que la f cayó en toles posiciones). Nel mesmu sentíu, yá Menéndez Pidal señaló que'l fenómenu detectar dende'l s. IX precisamente na zona castellana estremera cola llingua vasca (la Rioja, norte de Burgos, Cantabria) y que depués esta pronunciación foise estendiendo ya imponiendo sobre los demás dialeutos castellanos. Sicasí, otru romance vecín, l'aragonés, caltién la f inicial. Por eso, anque Rohlfs indica que tamién se detecta nel sur d'Italia, esto postreru paez un fenómenu ensin rellacionar y la opinión xeneralizada ye que sí ye una influencia vasca.Un discutiniu completu en Lloyd 1987 pp. 212-223