thumb|100px|Cercu cola inscripción de Nicer Clutosi. L'idioma galaicu foi una llingua indoeuropea probablemente celta, estinguida dende l'antigüedá y que se faló en Hispania antes y mientres la romanización de la península.Prósper, B.M. (2005). Estudios sobre la fonética y la morfoloxía de la llingua celtibérica in Vascos, celtes ya indoeuropeos. Xenes y llingües (coauthored with Villar, Francisco). Ediciones Universidá de Salamanca, páxs. 333-350. ISBN 84-7800-530-7. Foi la llingua étnica de los galaicos mientres la primer metá del I mileniu d. C. y el so dominiu llingüísticu yera l'ocupáu por esi pueblu,Xordán Colera 2007: 750 anque otros autores como Bª Mª Prosper establecen diferencies llingüístiques ente los bracarenses del sur a los que venceya col idioma non célticu de los lusitanos y los lucenses del norte, que falaríen una llingua celta-P occidental cercana a la d'ástures trasmontanos y cántabros.Bª. Mª. Prosper. "Sifting the evidence: new interpretations on celtic and non-celtic personal names of western Hispania in the light of phonetics, composition and suffixation". En Continental Celtic Word Formation: The Onomastic Data (pxs. 181-200). 2013. Ed. G. Alonso. Universidá de Salamanca. Yá Gorrochategui alvertía que: en Gallaecia non tou é celta, senón que vos datos, aínda qu'escasos y difíciles de valorar, apunten a unha riqueza llingüística maior y a unha situación máis complexa.J. Gorrochategui “Gallaecia e as linguas prerromanes da Península Ibérica”, n'AA.VV., Galicia fai dous mil anos. O feito diferencial galego, s.l. 1998, 15–49.
Aspeutos históricos, sociales y culturales
Fuentes El corpus que documenta la llingua galaica ta formáu namái por pallabres aisllaes y pequeñes espresiones conteníes n'inscripciones llatines o en gloses citaes por autores clásicos, xunto con unos pocos antropónimos, etnónimos, topónimos y teónimos. Amás les llingües iberorromances occidentales modernes caltienen delles formes céltiques que posiblemente son atribuyibles al antiguu celta galaicu.Galician words such as laxe ('stone slab') from proto-Celtic *φlagēnā ('broad spearhead'), leira ('patch, field') from proto-Celtic *φlāryo- ('floor'), and alboio ('shed, pen') from proto-Celtic *φllabre-bowyo- ('around-cows').
Distintividad Tantu Pomponio Mela como Pliniu'l Vieyu escribieron sobre les poblaciones celtes y non celtes de Gallaecia y Lusitania. Dellos autores modernos especularon sobre la posibilidá de que dambes rexones compartieren una mesma llingua céltica, ente qu'otros autores apunten dificultaes ensin resolver dientro d'esa hipótesis, como les carauterístiques fonétiques incompatibles de dambes rexones, como la preservación de *p- en lusitanu y el reflexu inconsistente de les consonantes líquides silábiques.Among them the Praestamarci, Supertamarci, Nerii, Artabri, and in general all people living by the seashore except for the Grovi of southern Galicia and northern Portugal: 'Totam Celtici colunt, sei a Durio ad flexum Grovi, fluuntque per eos Avo, Celadus, Nebis, Minius et cui oblivionis cognomen est Limia. Flexus ipse Lambriacam urbem amplexus recipit fluvios Laeron et Ullam. Partem quae prominet Praesamarchi habitant, perque eos Tamaris et Sars flumina non longe orta decurrunt, Tamaris secundum Ebora portum, Sars iuxta turrem Augusti titulo memorabilem. Cetera super Tamarici Nerique incolunt in eo tractu ultimi. Hactenus enim ad occidentem trata litora pertinent. Deinde ad septentriones toto latere terra convertitur a Celtico promunturio ad Pyrenaeum usque. Perpetua eius ora, nisi ubi modici recessus ac parva promunturia sunt, ad Cantabros paene recta est. In ea primum Artabri sunt etiamnum Celticae gentis, deinde Astyres.', Pomponius Mela, Chorographia, III.7-9.cf. Wodtko 2010: 361-362Prósper 2002: 422 and 430Prósper 2005: 336-338Prósper 2012: 53-55 La evidencia filoxenética amuesa que l'idioma galaicu, magar comparte delles carauterístiques col celtíberu, amuesa evoluciones fonétiques que los estremen como dos llingües distintes.
"Revitalización" A principios del sieglu XXI diversos movimientos culturales amosaron interés en rescatar la tradición cultural galaica. Dalgunos llegaron a proponer alicar la llingua al traviés de la reconstrucción d'antiguu celta galaicu por aciu la reconstrucción llingüística, a partir de les evidencies esistentes y llingües celtes como'l antiguu irlandés o'l reconstruyíu proto-celta. Una de les aspiraciones d'esos movimientos culturales ye la creación d'un diccionariu atebivota formáu por pallabres del galaicu. Esos trabayos fueron sofitaos pola llamada Lliga Céltiga Galaica, qu'amás promueve l'intercambiu con otros movimientos pan-célticu como la Celtic League, anque esta postrera namái reconoz movimientos amestaos a llingües celtes vives, non llingües celtes estinguíes.
Descripción llingüística Dalgunes de les carauterístiques principales del celta galaicu son o non compartíes col celtíberu y otres llingües celtes:
idioma proto-indoeuropéu *-eh-, *-ē- > -ē-. A diferencia del célticu onde *-ē- > ī: La divinidá local REGONI (Lugo, CIL II 2574) < *h3rēg-on-o 'el que rixe' (BUA 2000: 126), frente al celta rīg 'rei' < *h3rēg, rīganī < *h3rēg-n̥-ih, 'reina', y en coincidencia col llatín rēx 'rei' < *h3rēg-s, rēgina 'reina' < *h3rēg-n̥-a.
pie *-ps-, *-ks- > *-xs- > -s-: atestiguáu nel topónimu AVILIOBRIS deriváu de *Awil-yo-brix-s < pre-Celta *Awil-yo-brig-s 'Oppidum airosu',Curchin 2008: 117Prósper 2002: 357-358 el topónimu modernu Osmo (Cenlle, Osamo 928 AD) deriváu de *Oχsamo- 'el más altu'.Prósper 2005: 282
Perda de *p- > *φ- > ∅?:Prósper 2005: 336Prósper 2002: 422 atestiguáu en topónimos como C(ASTELLO) OLCA < *φolkā- 'entornáu', l'antropónimu ARCELTIUS < *φari-kelt-y-vos; el topónimu C(ASTELLO) ERCORIOBRI < *φeri-kor-y-o-brig-s 'Overshooting hillfort'; el topónimu C(ASTELLO) LETIOBRI,Curchin 2008: 123 < *φ-y-tyo-brig-s 'oppidum enancháu', o *φlei-to-brig-s 'oppidum gris';Prósper 2005: 269 según el topónonimo Iria Flavia < *φīweryā- (nominativu *φīwerī) 'fértil' (forma femenina, cf. en sánscritu'l femenín pīvari- 'gorda');Delamarre 2012: 165 el topónimu ONTONIA < *φont-on- 'camín';Delamarre 2012: 2011 l'antropónimu LATRONIUSVallejo 2005: 326 de *φlā-tro- 'llugar; pantalones'; l'antropónimu ROTAMUS < *φro-tamo- 'el que ta más al frente';Koch 2011:34 topónimos Bama (Touro, Vama 912) dambos de *oφamā-Cf. Koch 2011: 76 'la que ta más embaxo', Iñobre (Rianxo) < *φenyo-brix-sPrósper 2002: 377 'Oppidum de l'agua', Bendrade (Oza dos Ríos) < *Vindo-φrātem 'Oppidum blancu' y Baiordo (Coristanco) < *Bagyo-φritu-, onde'l segundu elementu ye la pallabra proto-celta pa 'vau'.Carlos Búa (2007) O Thesaurus Paleocallaecus, p 38-39, in
Caltenimientu de *p- > p-?: En primer llugar toes estes etimoloxíes son perfectamente esplicables dende raigaños que nun contienen /p-/, por casu OLCA puede proceder fácilmente del raigañu PIE *h₂olk-eh₂ 'cortil, fortín' (cfr. got. alhs 'templu', saxón ealgian 'proteición'). LETIOBRI paez un senciellu hidro-topónimu formáu sobre un ríu *letio, 'castru del ríu letio', que se repite nel ríu Leza < *letia afluente del Ebro (La Rioxa) y el ríu Leça (medieval Letia) < *letia (Porto).MORALEJO, Juan J: «Hidronimia prerromana de Gallaecia». N'Onomástica Gallega II, Verba- Anexu 64, (2009), páxs. 37-90.
En segundu términu ta la evidencia de constantes exemplos de la permanencia de /p/: Parracuius, Paraliomego, Paramaeco, Poemanae, Copori y la llocalidá de Pandorial y Pambre (medieval Paambre < *palambris) en Lugo, Proenetiaego, Proinetie, Pemaneieco, Palmueno, Pamudeno, Perurda, Mepluceeco, Tapila, Praenia n'Ourense, Pestera y Colupa en Pontevedra, Apolta, Pelisto, Epeicus, Pinarea, Paugenda, Pelcius, Perifu y Pitilo na Bracarense, Apana, Pusinca, Piusuna, Colupata, Lapatiaci y Pantiñobre na Coruña que Bua xustifica con bon criteriu dende < *palanti-nyo-brix-s, etc. El caltenimientu de la /p/ paez siguir pel territoriu ástur Augo Propeddi, Progeneio, Provesica, Paedatura, Paesici, Paemeiobriga, Paelontium, etc.
A lo último, la esistencia nel gallegu de güei de vocablos prerromanos claramente patrimoniales con presencia de /p/: llámpara 'menhir, pedra chantada', pala 'cueva', panela 'sartén' < *panna, upar 'llevantar' < *h1upo, nalga 'cabeza' < *kápola (cfr. saxón hafola 'cabeza' < *keh2p-fola ya hindú kapāla 'craniu' < *keh2p-fola, etc. paecen confirmar que'l galaicu nunca llegó a perder la /p/ orixinaria del indoeuropéu.
*-?- > -H: Como en lusitanu y aquitano, soníos aspiraos d'orixe desconocíu: Cohvetene (Parga, LU), Laho (LU), Cvhve (Paradela, LU).
Vocalización de les sonantes interconsonánticas: *n̥, *m̥ > an, am; *r̥, *l̥ > ri, li:Prósper 2005: 342. como nel topónimu Brigantia < *brig-ant-yā < pre-celta *br̥g-n̥t-y-ā < proto-indoeuropéu tardíu *bʰr̥gʰ-n̥t-y-ā 'l'escelsu'; o nos topónimos COELIOBRIGA, TALABRIGA que'l so segundu formante *brigā < pre-celta *br̥g-ā < pie *bʰr̥gʰ-ā 'allugamientu eleváu',Luján 2006: 727-729 o los nombbres AVILIOBRIS, MIOBRI, AGUBRI que'l so segundu formante *bris < *brix-s < pre-celta *brig-s < pie *br̥g-s < *bʰr̥gʰ-s 'oppidum';Prósper 2002: 357-382 compárse col cognáu xermánicu burg- o l'inglés borough < anglosaxón burg 'fortaleza' < proto-xermánicu *burg-s < pie *bʰr̥gʰ-s. Amenorgamientu del dipotngo *ei > ē: como nel teónimo DEVORI < *dēwo-rīg-ē < pre-celta *deiwo-rēg-ei 'Al rei de los dioses'.Prósper 2005: 338; Jordán Cólera 2007: 754. Lenición de *m el grupu *-mnV- > -unV-:Prósper 2002: 425-426.Prósper 2005: 336. ARIOUNIS MINCOSEGAECIS, formes de dativu de *ar-yo-unu- *menekko-seg-āk-yo- 'A les [deidaes] de los campos de munchos cultivos' < pre-celta *ar-yo-mno-.Prósper 2002: 205-215. Asimilación *p.. kʷ > *kʷ.. kʷ: como nel etnónimo Querquerni deriváu de *kʷerkʷ- < pie *perkʷ- 'carbayu, encina'.Luján 2006: 724 Anque esti nome tamién foi interpretáu como lusitanu por B. M. Prósper,Prósper 2002: 397 que propón pa esa llingua la evolución *p.. kʷ > *kʷ.. kʷ > *p.. p. Amenorgamientu de diptongu *ew > ow > ō:Prósper 2002: 423. como nos antropónimos TOUTONUS / TOTONUS 'del pueblu' deriváu de *tout- 'pueblu, nación, tribu' < pie *teut-; CLOUTIUS 'famosu, notable', anque se tien VESUCLOTI 'que tien bona fama, bon nome' < pre-celta *Kleut-y-vos, *Wesu-kleut(-y)-vos.Prósper 2002: 211 En celtíberu tiénense les formes toutinikum/totinikum qu'amuesen el mesmu procesu.Jordán Cólera 2007: 755 Comparativus en -iso: topónimos: BERISO < *Berg-iso- 'más altu' (Birizo). Superlativos en -is(s)amu:Wodtko 2010: 356 topónimos: BERISAMO < *Berg-isamo- 'El más altu',Prósper 2005: 266, 278 SESMACA < *Seg-isamā-kā 'The strongest one, the most victorious one'.Prósper 2002: 423 The same etymology has been proposed for the modern place names Sésamu (Culleredo) and Sísamo (Carballo), from *Segisamo-.Prósper 2005: 282.
Delles carauterístiques del celta galaicu non compartíes pol celtíberu son: En contautu con *y o *i la -*g- intervocálica cai (*-g- > 0), exemplos: el teónimo DEVORI deriváu de *dēworīgē 'al rei de los dioses', el topónimu SESMACAE deriváu de *Seg-isamā-kā 'el más fuerte, el más victoriosu'; los antropónimos MEIDUENUS < *Medu-genos 'naciod de la carne', CATUENUS < *Katu-genos 'nacíu de la llucha';Prósper 2005: 266 la espresión NIMIDI FIDUENEARUM HIC < *widu-xen-yā. Compárse sicasí'l celtíberu SEGISAMA y l'antropónimu mezukenos qu'amuesen caltenimientu de /g/ intervocálica.Jordán Cólera 2007: 763-764. Evolución de *-lw-, *-rw- > -lβ-, -rβ- (como en goidélico): MARTI TARBUCELI < *tarwo-okel- 'A Marte de la llomba del toru', frente al celtíberu TARVODURESCA. Preservación de *(-)φl- > (-)βl-, que namái más tarde evolucionó > (-)l-:Prósper 2002: 422, 427Prósper 2005: 345 topónimos BLETISAM(AM), BLETIS(AMA) moderna Ledesma (Boqueixón) < *φlet-isamā 'la más amplia'; BLANIOBRENSISometimes it has been read ELANIOBRENSI medieval Laniobre < *φlān-yo-brigs 'oppidum del llanu'.Luján 2006: 727 Frente al celtíberu Letaisama.Jordán Cólera 2007: 757.