thumb|250px|El aquelarre, de Francisco de Goya.
Bruxería ye'l grupu de creencies, conocencies práutiques y actividaes atribuyíos a ciertes persones llamaes bruxes (esiste tamién la forma masculina, bruxos, anque ye menos frecuente) que tán supuestamente dotaes de ciertes habilidaes máxicu qu'empleguen cola cuenta de causar dañu.Cfr. Lewis, John: Antropoloxía simplificada. Selector, 1985. ISBN 978-968-403-041-1; páx. 81: «Bruxería ye l'asociación de sigo mesmu con poderes sobrenaturales pa fines destructivos y antisociales. Tamién se llama maxa negro». Ver tamién Delgado Ruiz, Manuel: La maxa: la realidá encantada, 1992, páx. 67: «La maxa negro o maléfica, davezu arrexuntada nes sos espresiones sol difusu epígrafe de “bruxería”».
La creencia na bruxería ye común en numberoses cultures dende la más remota antigüedá, y les interpretaciones del fenómenu varien significativamente d'una cultura a otra. Nel Occidente cristianu, la bruxería rellacionóse frecuentemente cola creencia nel Diablu, especialmente mientres la Edá Moderna, en que se desamarró n'Europa una obsesión pola bruxería que desaguó en numberosos procesos y execuciones de bruxes (lo que se denomina «caza de bruxes»). Delles teoríesAlgamaron gran popularidá les teoríes de Margaret Murray, espuestes en tres libros ―The Witch Cult in Western Europe (1921), The God of the Witches (1933), The Divine King in England (1954)―, según les cualos les bruxes yeren realmente miembros d'un cultu precristianu, d'oríxenes prehistóricos. Sicasí, esisten fuertes argumentos contra estes teoríes: ente ellos, el fechu de que nun hai prueba dalguna de que les bruxes llegaren realmente a realizar xuntes nocherniegues, como se-yos atribúi xeneralmente. rellacionen la bruxería europea con antigües relixones paganes de la fertilidá, anque nenguna d'elles pudo ser demostrada. Les bruxes tienen una gran importancia nel folclor de munches cultures, y formen parte de la cultura popular.
Magar esti ye'l conceutu más frecuente del términu «bruxa», dende'l el términu foi reivindicáu por sectes ocultistes y relixones neopaganas, como la Wicca, pa designar a toes aquelles persones que prautiquen ciertu tipu de maxa, seya esta maléfica (maxa negro) o benéfica (maxa blanco), o bien a los adeptos d'una determinada relixón. Ye considerada la bruxería, una forma d'espiritismu.
Un usu más estensu del términu emplegar pa designar, en determinaes sociedaes, a los magos o xamanes.
Terminoloxía: bruxería, bruxería, maxa Anque en castellán o idioma español utilizar n'ocasiones la pallabra «bruxu», en masculín, como sinónimu de magu, con independencia del tipu de maxa que prautique, l'usu más frecuente del términu anguaño y cuasi siempres en femenín fai referencia a les persones que prautiquen la maxa negro, pero non siempres foi asina. Esto debe a qu'históricamente tantu n'Europa como n'África y Oriente, les artes adivinatorias, la maxa y la bruxería fueron siempres practicaes por varón, sacante na dómina en que la bruxería demoníaca» foi escorrida n'Europa mientres la Edá Media, momentu nel cual les bruxes fueron consideraes na so mayoría del sexu femenín. Ye col cristianismu, que la manipulación de les fuercies ocultes, tradicionalmente en manes masculines ―les úniques col poder abondo como pa realizar conxuros benéficos―, pasen a ser consagraes a les manes femenines, les úniques capaces de realizar maleficios malinos pa los padres de la Ilesia.
Según Guy Bechtel, en tolos tiempos hubo homes y muyeres que dicíen tener poderes y prauticar la maxa. Dende sacerdotes hasta emperadores se arrogaban el títulu de magu. Había funcionarios estatales que trabayaben d'adivinos o augures y dedicábense a agorar quien sería los vencedor na batalla. Yeren los magos. La bruxería, sicasí, exercida por xente de menor nivel cultural y económicu, yera vista como un subproductu de la maxa. La xente recurría a los bruxos y bruxes pa estornar la mala suerte o ameyorar les colleches. Nos principios tratar d'una bruxería benéfica. Les bruxes o bruxos practicaben la llamada maxa blanco. Esto víase n'Occidente tanto como n'Oriente: na Antigua Roma, na Antigua Atenes, nel Antiguu Exiptu ya inclusive n'África esistíen talismanes contra'l agüeyamientu, amuletos, yerbes máxiques y mestranzos. Recién col cristianismu apaez el conceutu de bruxería como herexía relixosa amestáu principalmente a les muyeres, y el magu (magus) va dexando llugar al bruxu (maleficus), colo que'l combate contra la maxa convertir en sinónimu de llucha contra'l paganismu.
Ente que la maxa foi una ceremonia practicada na corte papal o real polos llamaos nigromantes qu'utilizaben l'esconxuru pal control de los demonios, los poderosos magos yeren del sexu masculín. Pero cuando los teólogos escolásticos condergaron estes práutiques al sostener que si los demonios apurríen servicios al magu yera porque esperaben daqué a cambéu, foi cuando'l magu señor tresformar en bruxa- servil, el sexu del malfechor camudó y los bruxos convertir na so gran mayoría en muyeres.
La bruxa» La pallabra española «bruxa» ye d'etimoloxía dudosa, posiblemente prerromana, del mesmu orixe que'l portugués y gallegu bruxa y el catalán bruixa. La primer apaición documentada de la pallabra, na so forma bruxa, data de finales del . En 1396 atópase la pallabra broxa, n'aragonés, nes Ordinaciones y paramientos de Barbastro. Carmelo Lisón Tolosana considera que l'orixe de la pallabra puede atopase nel área pirenaica. En Gascuña y Béarn yera tamién corriente l'usu d'una pallabra etimolóxicamente rellacionada, brouche. Tien De tenese en cuenta que nesta dómina'l Languedoc y la Corona d'Aragón yeren árees culturalmente bien rellacionaes.
Nel País Vascu y en Navarra utilizóse tamién el términu sorgin (/sorguín/ na so pronunciación n'español), y en Galicia, la voz meiga.
En llatín, les bruxes yeren denominaes maléficae (singular maléfica), términu que s'utilizó pa designales n'Europa mientres tola Edá Media y gran parte de la Edá Moderna. Términos aproximadamente equivalentes n'otres llingües, anque con distintes connotaciones, son l'inglés witch, l'italianu strega, l'alemán Hexe y el francés sorcière.
Diferencies ente bruxería y bruxería L'antropólogu español Julio Caro Baroja propón estremar ente «bruxes» y «bruxes». Les primeres desenvolveríen la so actividá nun ámbitu predominantemente rural y seríen les principales víctimes de les caces de bruxes ente los años 1450 y 1750. Sicasí, les bruxes, conocíes dende l'antigüedá clásica, son personaxes fundamentalmente urbanos: un exemplu carauterísticu na lliteratura española ye la protagonista de La Celestina de Fernando de Rojas. La distinción ente bruxa y bruxa ye amás frecuente na lliteratura española del Sieglu d'Oru: en El coloquiu de los perros, Cervantes fai dicir al perru Berganza (ref:El coloquiu de los perros ):
Carmelo Lisón Tolosana estrema coles mesmes ente bruxa y bruxa, pero según esti antropólogu español, aquélla básase na distinta rellación que caltienen una y otra col poder oculto y malinu, col poder demoníaco. La bruxa ye tan antigua que "en realidá en toa cultura pueden atopase práutiques de maxa hechiceril o maléfica, realizaes con mires de causar dañu a otros, per mediu de téuniques apropiaes y invocación de poderes misteriosos o demoníacos". Asina la bruxa invoca y sírvese del poder demoníaco pa realizar los sos esconxuros, ente que la bruxa fai un pactu con Satán, arrenuncia a la so fe y rinde cultu al diañu. "La fonte del poder ocultu nun ye agora la fuercia de la pallabra nin la invocación al diañu nin la ceremonia máxica, sinón qu'aquélla provién de l'adoración personal y voluntaria al demoniu per parte de la bruxa herexe y apóstata; el so poder ye vicariu pero diabólicu, adquiríu al traviés de pactu esplícitu, personal y direutu col mesmu Satán en conciliábulo nocherniegu y destructor qu'anuncia'l aquelarre". El pasu de la bruxa a esta "bruxa satánica", "bruxa aquelárrica", como les llapada tamién Carmelo Lisón, producir n'Europa a lo llargo de los dos sieglos finales de la Edá Media.
La idea de que la distinción principal ente bruxería y bruxería ye que nesta postrera nun esiste un pactu col diañu ye compartida por otros autores. Asina, ente que la bruxería utiliza yerbes, untaces y allucinóxenos pa producir suxestión nes sos víctimes, la bruxería usa materiales empíricos.
Asina puede dicise tamién que tenemos dos tipos de bruxería: l'antigua, qu'inda subsiste y ye la de los filtros amorosos y l'aldovinación (o bruxería), y la demoníaca, venceyada a los aquelarres y el diañu (o bruxería). Na mayoría de los idiomes utilicen términos distintes pa caúna menos nel francés, idioma nel cual namái esiste sorcellerie pa dambes. N'inglés esiste sorcery y witchcraft, en portugués feitiçaria y bruxaria, n'italianu fattucchieria y stregoneria, n'alemán dizse Kunts o Zauberei y Hexerei, ente qu'en castellán dizse «bruxería» a la primera y «bruxería» a la segunda.
Historia de la bruxería n'Occidente
L'Antigüedá clásica thumb|Circe ufiertando un beberaxu a Ulises, por J. W. Waterhouse.
Nes antigües Grecia y Roma, taba estendida la creencia na maxa. Esistía, sicasí, una clara distinción ente distintos tipos de maxa según la so intención. La maxa benéfico de cutiu realizábase públicamente, yera considerada necesaria ya inclusive esistíen funcionarios estatales, como los augures romanos, encargaos d'esta actividá. Sicasí, la maxa realizada con fines maléficos yera escorrida.<ref group="lower-alpha">La prohibición de la maxa antisocial atópase yá na Tábula VIII de la Llei de les XII Tables. Na dómina de Sila promulgóse la Lex Cornelia de Sicariis et Veneficiis, qu'aportuna nesta prohibición. Ye interesante'l fechu de que'l delitu de bruxería (maleficium) rellacionar col d'envelenamientu (veneficium), ensin dulda porque en dambos manipoliábense drogues nocives.</ref> Atribuyíase xeneralmente la maxa maléfica a bruxes (en llatín maléficae), de les qu'hai numberoses menciones en numberosos autores clásicos.
Según los testos clásicos, creyer d'estes bruxes que teníen la capacidá de tresformase n'animales, que podíen volar de nueche y que practicaben la maxa tanto en provechu propiu como por encargu de terceres persones. Dedicábense preferentemente a la maxa erótica, anque tamién yeren capaces de provocar daños tales como enfermedaes o tempestad. Axuntar de nueche, y consideraben como les sos proteutores ya invocaben nos sos esconxuros a dioses como Hécate, Selene, Diana ente otres deidaes.
Probablemente, les bruxes más conocíes de la lliteratura clásica son dos personaxes mitolóxicos, CirceNel Cantar X de la Odisea, Circe abruxa a los compañeros d'Odiseo, tresformándolos en gochos y Medea. Les habilidaes máxiques de dambes moren sobre manera nel so dominiu de les pócimas o filtros máxicos (phármakon, en griegu). Medea, que se presenta a sigo mesma como adoradora de Hécate,Non, pola soberana a la que yo venero percima de toes y a la qu'escoyí como cómpliz, por Hécate, qu'habita nes fondures del mio llar, nengunu d'ellos riráse de causar dolor al mio corazón.Eurípides, en Medea, en Traxedies I. Madrid: Gredos, 2000; páx. 87 convertir nel arquetipu de la bruxería nes lliteratures griega y romana. Hai menciones de bruxes nes obres de Teócrito, Horacio, Ovidio, Apuleyo, Lucano y Petronio, ente munchos otros. Estos autores faen especialmente referencia a bruxes que realicen maxa de tipu eróticu.
Rellacionada cola creencia grecorromana nes bruxes ta la figura de la estirge, un animal nocherniegu que ye metá páxaru metá ser humanu que s'alimenta de sangre (y que resulta tamién un precedente de la moderna figura del vampiru).
Los escritores antiguos fueron de cutiu escépticos alrodiu de les presuntes facultaes de les bruxes.
La bruxería nel Antiguu Testamentu 250px|thumb|Saúl y la bruxa de Endor.