Lousame ye un conceyu español. Pertenez a la Comarca de Noia y ta asitiáu al norte de la península del Barbanza nel suroeste de la provincia de La Coruña, Galicia. El conceyu tien una superficie de 93 Km². Llenda al norte col conceyu de Brión, al sur con Boiro y Rianxo, al este con Rois y Dodro y al oeste con Porto do Son y Noia.
Nel añu 2016, según l'INE cuntaba con una población de 3.429 habitantes.
Lousame ye un conceyu principalmente agrariu. Ta estremáu en 7 parroquies y arrexunta 86 nucleos de población según el PGOM de Lousame (75 según el INE), toos ellos son pequeñes aldegues que nun devasen los 250 habitantes. La capital municipal ye l'aldega de Portobravo.
Toponimia El topónimu del conceyu caltiénse dende la romanización, vien de la pallabra llatina lausia que correspuende a les lloses (en gallegu lousas) que tanto abonden na parroquia homónima al conceyu.
Xeografía
Relieve Lousame tien un relieve abrupto y fuertes contrastes ente la fondura de los valles y los puntos de mayor altitú que tán alredor de 700 metros como'l monte Iroite. Faciendo una clasificación de les unidaes morfolóxiques de Lousame, puede estremase les tierres de mayor altitú, que superen los 400 metros, yá que a partir d'esta cota'l clima modifícase, faise más frescu, y los nucleos de población mengüen y son de menor entidá que los que s'alluguen fastera embaxo o nes tierres más planes. Les tierres más altes traviesen el conceyu de Noroeste a Sureste diendo a menos escontra l'interior de la superficie municipal, y volviendo destacar, notablemente, na so parte más occidental, onde atopamos col entamu de la Sierra del Barbanza (Iroite 685 m), que forma la Península del mesmu nome, y que dixebra les Ríes de Murios y Noia y la d'Arousa.
Les elevaciones más importantes son: Iroite con 685 metros, La Muralla con 674 metros, O Pedrido con 604 metros, Pena de Ferro con 529 metros, Colou con 509 metros, Monteagudo con 504 metros, Coto de Tállara con 483 metros, Coto da Vista con 474 metros, Camporredondo con 441 metros y Monte Castelo con 359 metros.
La otra unidá morfolóxica significativa ye la conformada polos valles fluviales que fueron formaos pol encajamiento de los ríos que crucien el conceyu desaguando nes Ríes d'Arousa y Noia. Ye xustamente nestos valles onde s'alluguen la mayor parte de los nucleos de población.
Hidrografía Los valles del ríu Llobu y del Pesqueira que, dixebraos pelos montes de Berrimes, formen dos claros caminos escontra'l mar. Son les tierres baxes de les parroquies de Tállara y Lousame. thumb|270px|Casa consistorial de Lousame. El Ríu de Vilacova percuerre'l conceyu d'este a oeste, estremando les parroquies de Vilacova, Lesende per un sitiu, y Lousame, por otru. Tien una importante diversidá morfolóxica, alternando tramos onde'l ríu va totalmente encaxáu (As Peninsas), con otros onde forma riberes más llanes. Asina mesmu, hai que destacar la importancia ecolóxica d'esti ríu que finca nel bonu caltenimientu de la vexetación de la ribera en dalgunos de los sos tramos que xunto colos sos magníficos pozos, que col pasu del tiempu l'agua llabró nes piedres sobre les qu'escurre'l calce del ríu, formen paisaxes de singular ya impresionante guapura. Esti ríu acaba xuniéndose col ríu de San Xusto formando'l ríu Traba y desagua na ría de Noia. thumb|left|260px|Ríu de San Xusto. El ríu San Xusto, que cuerre'l conceyu de nordés a suroeste, fai, en bona parte del so percorríu, de llenderu ente los Conceyos de Lousame y Noia. Ye'l ríu que forma'l valle más estrechu de toos, especialmente a partir de Toxosoutos. Al altor de les tierres del antiguu monesteriu de Toxosoutos onde ésti ríu forma dos cascaes que contribúin al encantu natural d'esti cursu fluvial. El ríu acaba xuniéndose al ríu de Vilacova formando'l ríu Traba.
El Ríu da pesqueira, conocíu nel so primer tramu como ríu da mina, naz cerca de les mines de San Finxs, traviesa la parroquia de Lousame, faciendo de frontera ente esta y la de Tállara nún de los sos tramos y acaba desaguando al altor de portobravo na unión del ríu Vilacova y el ríu de San Xusto, formando'l ríu Traba que lleva les sos agües a la ría de Noia.
El ríu Llobu, conocíu como'l ríu de Tállara, percuerre la parroquia de Tállara de sur a norte, dempués de nacer embaxo de la vecina Moimenta (Boiro). Forma'l valle nel que s'alluguen aldegues como Tállara o Merelle, y la carretera AC-3101, que va de Noia a Boiro, que'l so trazáu ye paralelu al so cursu. Desagua en Noia ente San Llázaro y el Campu de Noia.
El Ríu Beluso, conocíu como'l ríu de Escabia, ye l'únicu que lleva les sos agües a la Ría d'Arousa. Dempués de nacer n'Aldaris, drena tola parroquia de Fruime escurriendo ente'l Cotu da Vista, Castelo de Fruime, na ribera derecha y el Monte da Corneta na esquierda.
El Ríu Hornanda que pasa por Camboño, naz nel norte d'Iroite y desagua na Ría de Murios y Noygooa, na sablera de les Gaviluetes.
Clima Tien carauterístiques asemeyaes a les del restu de la Galicia de dominiu oceánicu-húmedu, anque que les temperatures modificar nes altitúes, volviéndose más fresques. Estes son nidios y con escasa oscilación térmica.
Los iviernos son templaos y los branos relativamente frescos siendo la temperatura medio añal de 12,5 °C, la del mes más templáu 18,5 °C y la del más fríu 7,2 °C.
Les precipitaciones son bien abondoses y tán regularmente partíes a lo llargo de tol añu, llegando a algamar los 2.850 mm añales.
Vexetación Les formaciones vexetales qu'hai en Lousame, tán caracterizaes pol predominiu del pinu marítimu (Pinus pinaster) anque tamén repoblóse y síguese repoblando con pinu radiata, (Pinus insignis) y nestos últimos años ta empezándose a introducir el pinu d'Oregón. Xunto con estos trés cada vez abonda más, llegando a predominar nel paisaxe, otra especie forana d'introducción más recién: l'ocalitu Eucalyptus globulus.Tan solo nos fondos montes de dellos valles caltién dalgún rodal de monte atlánticu formáu por especies autóctones como los carbayos Quercus robur o les castañales Castanea sativa ente otres especies acomuñaes a les mesmes, tales como Alnus glutinosa (omeros), Corylus ablana (ablanares), Fraxinus excelsior (fresnos), Salix sp. (sauces).
Paisaxe thumb|250px|Monte de La Muralla al fondu col parque eólicu de monte Treito, vistu dende San Mamede. Dende'l puntu de vista del paisaxe, podemos dicir qu'en Lousame hai una gran variedá, derivada de los fuertes contrastes morfolóxicos. Yá que nel territoriu municipal atopamos colos dos puntos más elevaos de la contorna, La Muralla y el Iroite, esto dexa que les panorámiques que pueden llograse tantu de les ríes de Murios y Noia como d'Arousa y del propiu conceyu, lo mesmo que de los circundantes, sían bien variaes. thumb|left|250px|El Iroite colos sos 685 metros, ye'l puntu más altu de Lousame y del Barbanza. Los paisaxes predominantes en Lousame, si clasificar pol usu del suelu, son típicos del rural agrariu gallegu. Un mediu rural bien humanizáu dende va munchos sieglos, como denotan los restos arqueolóxicos, pero que tamién contién espacios naturales significativos, como pueden ser les riberes de los nuesos ríos, la sufreral de San Llorienzo, el macizu graníticu del Confurco, ente otros.
Ye tamién un paisaxe nel que'l auga tien muncha relevancia, dada la bayura de cursos fluviales y pequeños regatos en tol territoriu municipal. Reflexu d'esta importancia son la bayura de molinos y fábriques de papel qu'hai nes riberes de los ríos, que nos dexen unos paisaxes nos que l'agua ye protagonista indiscutible, direuta o indireutamente.
Pero los protagonistes del paisaxe de Lousame son los montes, pol so predominancia, y la vinculación que dende siempres tienen los sos habitantes con ellos, tanto como llugar de trabayu, como fábrica natural de recursos (lleña, piñes, felechos, madera, caza y, más apocayá, cogordes), y tamién como sitiu d'esfrute nel que pasar el tiempu d'ociu, yá sía en romeríes, paseos o caminaes.
Historia 260px|thumb|Antigua casa rectoral, parte de lo que foi'l monesteriu de Toxosoutos. Güei reconvertida n'albergue. Nel conceyu caltienen restos prehistóricos (Túmulos), de la Edá del Bronce, como'l Petroglifu de Lesende, y de la dómina castrexa. De fechu nel conceyu hai siete castros (Coto do Castro, Castro de Comparada, Castro de Servia, Castro de Fruíme, Castro de San Lorenzo, Castro de Berrimes y Castro de Lourido).
Estes tierres na edá media formaben parte del condáu de Posmarcos, que tomaba tola zona ente los ríos Tambre y Ulla. Nel añu 569 pertenecía a la diócesis d'Iria Flavia. El 21 de febreru de 934 el rei Ramiro II y la so muyer, Urraca, donen a la ilesia de Compostela el condáu de Posmarcos. Más tarde na Edá Media tol actual territoriu de Lousame formó parte de la Tierra de Noia y más tarde del señoríu xurisdiccional de Noia, siempres dependiente de la Ilesia de Santiago de Compostela.
Nesta dómina produzse unu de los fechos más importantes de la historia de Lousame, cuando'l 16 d'ochobre de 1127 el monesteriu de San Paio de Antealtares dexa una pequeña capiya dedicada a los Santos Xustu y Pastoral al infanzón Pedro Crescóniz, por que fundaren nel mesmu sitio un monesteriu de la orde de San Benedicto los cabelleros Froila Alonso y Pedro Muñiz Carnota, que se va convertir nún de los centros relixosos más importantes de la zona. Nel monesteriu apaez reflectida muncha documentación de la dómina medieval. Nel sieglu XVII el monesteriu foi anexonáu al de Sobrado dos monxes.
En 1634 los monxos de Toxosoutos van consiguir que se cree una nueva xurisdicción col nome de xurisdicción de Toxosoutos, biforcada de la del señoríu xurisdiccional de Noia, de les que dependeríen a partir d'esi momentu les parroquies de Toxosoutos, Barru, Lesende y Roo ente que les parroquies de Lousame (Camboño Fruíme, Lousame Tállara y Vilacova) siguiríen perteneciendo a la xurisdicción de Noia.
Ente 1730 y 1777 vivió na aldega de Fruíme Diego Antonio Cernadas de Castro, un escritor y defensor de Galicia, qu'exerció'l cargu de cura en dicha aldega. thumb|260px|Mapa del Reinu de Galicia de 1784, onde yá se pueden apreciar llugares como Camboño, Lesende, Tállara, Fruíme, San Xusto, Vilacova o Lousame Tou caltuvo igual nel territoriu lousamiano hasta la guerra contra los invasores franceses, cuando les cortes de Cádiz decreten la eliminación de tolos señoríos xurisdiccionales. La xurisdicción de Noia dexa de depender de Santiago y na constitución de Cádiz de 1812 establezse que se van crear conceyos pa los pueblos que nun los tengan. Nenguna d'estes midíes podrán llevase a cabu hasta'l trieniu lliberal (1820-1823) depués de que Fernandu VII reconoza la constitución de Cádiz y acepte el lliberalismu. Mientres esta dómina'l territoriu actual de Lousame va estremar en tres ayuntamientos distintos depués d'esaniciar la xurisdicción de Noia y la Xurisdicción de Toxosoutos, pero la so esistencia foi bien efímera, pos cola vuelta al absolutismu y rematáu el trieniu lliberal restáurense los dos antiguos señoríos xurisdiccionales.
Depués de la muerte de Fernandu VII en 1833 retornar al lliberalismu y les reformes empecipiaes nel trieniu lliberal. Esaníciense definitivamente los antiguos señoríos xurisdiccionales y retómase la creación d'una división municipal, polo qu'en 1835 créase'l conceyu de Toxosoutos, precursor del actual conceyu de Lousame y que taba formáu pola parroquies de Roo, Lousame, Vilacova, Tállara, Lesende y Toxosoutos. Pero la esistencia d'esti nuevu conceyu tamién foi bien efímera, pos el 7 de xunu de 1836 créase definitavamente el conceyu que llega hasta los nuesos díes. Alcuérdase que'l nome va camudar de Toxosoutos a Lousame y que la parroquia de Fruíme, que pertenecía a Boiro, y la parroquia de Camboño, que pertenecía a Porto do Son, pasaríen a formar parte del nuevu conceyu. Amás la parroquia de Santa María de Roo, qu'en principiu diba ser de Lousame pasó al conceyu de Noia.