La relixón protoindoeuropea ye'l conxuntu de creencies practicaes polos pueblos protoindoeuropeos. La esistencia de semeyances ente los dioses y les práutiques relixoses ente los pueblos indoeuropeos suxer qu'en cualesquier de les poblaciones qu'ellos formaren teníen una forma de relixón politeísta. Ello ye que la conocencia que se tien de la relixón protoindoeuropea basar en conxetures basaes na hestoria posterior de los pueblos indoeuropeos, na evidencia llingüística común a les llingües indoeuropees y nes relixones comparaes.
Pueden atopase abondes pistes d'esta relixón ancestral nes coincidencies ente idiomes y relixones propies de les persones indoeuropees como pa presuponer qu'esta relixón esistió, anque cualquier detalle ye una conxetura. Mientres les similares costumes relixoses ente les xentes indoeuropees pueden facilitar evidencies d'una heriedu relixosa compartida, un costume compartida nun indica necesariamente una fonte común para dicha costume; dalgunes d'eses práutiques pueden surdir nun procesu d'evolución paralelu.
Según dalgunos ensayos divulgativos, nel raigañu de la cultura indoeuropea yá esistía la creencia de qu'esiste daqué dempués de la muerte, como revelen los dotes funeraries de los kurganes y otros restos arqueolóxicos documentaos.
Investigadores como Marija Gimbutas, Antonio Blanco Freijeiro y Georges Dumezil afirmen que la primera naturaleza de los diversos dioses qu'adoraben los distintos pueblos indoeuropeos probablemente fuera de calter celestial, atmosféricu o inclusive astrolóxicu, asumiendo la idea de que les divinidaes vivíen nos cielos y dende ellos manifestábense. Ello ye que los grandes dioses indoeuropeos, como'l nórdicu Thor, l'indiu Indra o'l griegu Zeus, son Señores del Rayu.
Otros autores sicasí, como Antoine Meillet, amuésense escépticos a la idea d'una relixón raigañu ente los indoeuropeos, por cuenta de la enorme diversidá de cultos identificada dende los xacimientos más antiguos.
Ello ye que les práutiques culturales ente los pueblos indoeuropeos son tan variaes que ye imposible asitiar con exactitú un solu ritual que se remonte al periodu común. Pero al llau del «cultu positivu» (el sacrificiu) onde la concepción manifestóse como contradictoria, esiste un cultu negativu» consistente en prohibiciones. El vocabulariu estrema nel senu de delles llingües un sagráu positivu y un sagráu negativu.
Nel indoiranio, el raigañu iazh que designa al cultu polo xeneral, significa etimolóxicamente ‘nun ofender', ‘respetar'. Una similar evolución dar nel griegu de dómines históriques col verbu σεβασμός (sevasmós). En xermánicu antiguu el reemplazu del antiguu nome de los dioses *teiwa (*deywo) por *guda «llibación», solo ye comprensible a partir d'espresiones tales como «respetar les llibaciones (acompañando los pactos solemnes»). A lo último ye a partir del cultu negativu cuando foi creada la designación de «relixón» na mayoría de les idiomes europeos: en llatín, religio significa ‘escupuliciu, respetu escrupulosu'sobre manera no tocante a los pactos: la religio sacramenti (‘respetu a la pallabra dada').
Xuramentu de Mattiwaza thumb|Tabla col Xuramentu de Matiwaza n'escritura cuneiforme.
Ye un documentu que pa munchos arqueólogos ya historiadores, encabezaos por Georges Dumezil, evidencia l'orixe común y les importantes rellaciones ente les relixones de los pueblos indoeuropeos, que podría indicar la esistencia d'una probable relixón protoindoeuropea anterior a la so diversificación.
Nel añu 1907 d. C. afayar en Bogazkoy (l'antigua Hattusa, capital del Imperiu hitita), un xuramentu de fidelidá al emperador Suppiluliuma I, suscritu pol so vasallu Mattiwaza, rei de Mitanni, a quien el primeru repunxera nel tronu y concedíu amás la mano d'una de les sos fíes. Estos dos faustos socesos, restauración y boda, debieron d'asoceder alredor del 1340 e. C., y significaron un respiru ―l'últimu respiru― pal reinu de los mitanios, amenorgáu yá polos hitites a un estáu d'humillante postración.
Nel documentu, Mattiwaza comprometer a caltenese fiel al emperador d'Hatti, poniendo por testigos y garantes non solo a dellos dioses babilónicos y siriu-hitites, sinón tamién a unes divinidaes ayenes a les relixones hasta entós conocíes n'Asia Menor, y bien familiares sicasí a la lliteratura india antigua, a saber: Mitra, Varuna, Indra y los dos Nasatía o Asuin (estos dos últimos una pareya de mellizos).
Nun se trataba, pos, de dioses comunes a los indoeuropeos anatolios, tueru al que los hitites pertenecíen, sinón de divinidaes específiques de la so caña más Asia del Sur oriental, la de les llingües indoeuropees en satam (indoiraní), a la que correspondíen los falantes del sánscritu y del iraniu.
Una de les esplicaciones más consensuaes ente los espertos pa esti fenómenu ye que, hacia l'añu 2000 e. C., los antepasaos de los mitanios desvenceyar de los sos hermanos indoiranios y dirixéronse escontra l'Alta Mesopotamia, mientres los demás lo faíen escontra la India, onde llegaríen a apoderar a la población aborixe, magar topase ésta nun estadiu de civilización muncho más avanzáu que'l de los sos dominadores, una civilización dafechu urbana, dueña d'una escritura propia ya inclusive d'un arte refináu, particularmente nel terrén de la glíptica (la llamada cultura de Mohenjo Daro).
Teoría de les tres funciones Según l'antropólogu francés Georges Dumezil, les bandes de conquistadores arios que mientres el segundu mileniu antes de Cristu espandir dende Siria hasta'l ríu Indo, teníen una esplicación mística del mundu y la sociedá. Tanto ésta como los mesmos dioses arrexuntábense y entamaben en trés órdenes: soberanía máxica y xurídica ―sacerdociu―, puxanza guerreru ―aristocracia militar―, y los productores o trabayadores.
thumb|El Mitra persa (Muséu Vaticanu).
Mitra, Varuna, Indra y los dos Nasatiya, el quintetu de dioses propiu de los mitanios por quien xura'l rei Mattiwaza, nun son unos cualesquier, sinón que espejan los estratos o castes de la sociedá aria: Mitra y Varuna (el nome d'ésti, deriváu del indoeuropéu Worvenos, ye'l mesmu que'l de Ouranós, Uranu, el firmamentu, de los griegos) son los dioses del estratu de los brahmana o sacerdotes; Indra correspuende a la casta de los guerreros, los ksatriya y, a lo último, los dos Nasatiya representen a la tercer clase social, la de dir/a, ganaderos, llabradores y, polo xeneral, productores de too orde.
thumb|El dios hinduista Varuna. Varuna y Mitra representaben los aspeutos antagónicos y complementarios del mundu espiritual.
Varuna yera la Llei, la esixencia, el dominiu de los dioses cimeros sobre los probes mortales, imponiendo'l Destín y el Deber, dios fuerte y celosu, encargáu de castigar y xulgar a los homes. Ye un Dios misteriuso, que representa al mundu d'ultratumba.
Sicasí Mitra ye amistosu, comprensivu colos homes. Anque tamién ye xuez, ye l'abogáu de los homes, un dios benéficu, tranquilizante, inspirador d'actos y rellaciones honestes, pacíficu. Representa la vida que'l so mundu da-y al nuesu.
thumb|El dios hinduista Indra. Indra, como supremu dios guerreru, bendiz la Fuercia con que'l soldáu llogra la Victoria, caltién l'orde social internu y defende a la comunidá d'agresiones esternes, dexándo-y amás tomar posesión de los territorios y/o riqueces de los enemigos qu'apurre nes sos manes. Campeón voraz, el so arma ye'l rayu, col qu'ablaya a los demonios y xigantes y salva l'universu (hestoria que se repitiría una y otra vez nes distintes mitoloxíes indoeuropees, personificando a Indra en Zeus nel casu de los helenos, en Thor polos nórdicos, etc.)
Panteones Los indoeuropeos teníen una mitoloxía basada en tríadas. Al dixebrase los indoeuropeos les sos mitoloxíes entemecer coles de los pueblos autóctonos qu'invadíen. Los nomes tamién variaron. Por casu, Varuna convertir n'Uranu, dios del cielu de los griegos. Indra, al llegar a Grecia tomó los atributos del fíu de la Diosa madre local (Rhea), y convirtióse en Zeus.
Nel casu d'Italia, los indoeuropeos empezaron a adorar a Indra padre y Indra madre, esto ye Iun-piter y Iun-mater, que se convertiríen en Iu-piter y Iunus (Xúpiter y Juno). Los siguidores d'Indra yeren los dioses indoeuropeos llamaos Marutes, armaos de hachos. Los indoeuropeos llatinos fixeron de los Marutes unu solu, Marut, Maris o Marte. Esti personaxe convertir nel dios de la guerra. En Grecia los indoeuropeos convirtieron a Marut o Maris en Ares.
Mitra, el dios del sol, sobrevivió con esi nome n'India y Persia. En Grecia foi suplantáu pola divinidá local Febo ente que n'Italia foi abandonáu pol dios grecoetrusco Aplu, convertíu n'Apolo.
En Grecia ya Italia, antes de la llegada de los indoeuropeos, adorábense dioses madres. La diosa de la sabiduría en Grecia yera Atena, convertida en Atenea. N'Italia, ente los etruscos, la diosa de la sabiduría yera Mnerva, d'onde vien Minerva.
En resume, los indoeuropeos teníen una mitoloxía con un probable orixe común, según los estudios llingüísticos de Rasmus Christian Rask y Franz Bopp, y sobre manera los de mitoloxía comparada de Georges Dumezil. La Italia y la Grecia preindoeuropea teníen tamién una relixón matriarcal similar, por cuenta de la cercanía xeográfica. Les mitoloxíes griego y romano diverxeron al afaese a redolaes distintes. Sicasí, al aumentar los contactos ente Grecia y Roma les sos mitoloxíes fueron reunificadas. La paecencia débese más a un orixe común que al fechu de qu'una fuera copiada de la otra.
¿Anteceden la idea de la Trinidá? thumb|L'oru del Rin y les valkirias. thumb|Trimurti (‘tres dioses') en Ellora. thumb|Tríada capitolina.
Los notables estudios del antropólogu francés Georges Dumezil a partir de la mitoloxía de los pueblos consideraos indoeuropeos, han enfatizado el fechu de que munchos d'ellos coincidan en coronar el so panteón con una trinidá divina. Ye'l casu de la trinidá integrada por Esus, Tutatis y Taranis na relixón de los celtes, por Thor, Odín y Freia na fe de los antiguos pueblos indoeuropeos nórdicos, por Brahma, Visnú y Shiva na Trimurti india. Zeus, Poseidón y Hades en Grecia o pola Tríada Capitolina grecorromana, formada por Zeus/Xúpiter, Hera/Juno y Atenea/Minerva. thumb|Tríada nabatea: Baalshamin, Aglibol y Malakbel.
La predilección por esi númberu estendíase tamién a la sociedá, estremada en trés castes: sacerdotes, guerreros y trabayadores ―roles respeutivos de los dioses principales―. Curiosamente, el nome del númberu trés ye de los pocos que s'espresen ―al pie de conceutos como madre, nueche o estrella― de manera similar nos idiomes indoeuropeos conocíos.
Dellos autores ayenos al estudiu de la hestoria, l'arqueoloxía y la mitoloxía, como Alexander Hislop y Ralph Woodrow, quixeron ver nes tríadas indoeuropees la continuidá d'una pretendida trinidá orixinal surdida en Babilonia, presuntamente formada por Nemrod, Semíramis y Tamuz, pero los estudios sobre hestoria y mitoloxía comparada, inclusive aquellos que son favorables a la idea d'un orixe común de los indoeuropeos, desmentir, bien especialmente porque esa supuesta tríada ta formada por dioses de cultures y dómines distintes, non toes indoeuropees, y con distancies cronolóxiques de 800 años ente los sos respeutivos mitos. Estes posiciones, y otres como'l documental Zeitgeist utilicen esti argumentu más como ataque a les ilesies trinitaries que como esposición científica.
Delles traces comunes