thumb|L'Imperiu persa kayar en 1808.
La dinastía kayar (tamién escritu Qajar, Qadjar o Qājār; ) ye una familia real d'Irán, d'orixe turcu, que gobernó Persia (Irán) dende 1785 hasta 1925. La familia Qajar tomó'l control total d'Irán en 1794, al deponer a Lutf Ali Khan Zand, el postreru sah (emperador o rei) de la dinastía Zand. Restauraron la soberanía persa sobre los antiguos territorios iraninos de Xeorxa y el Cáucasu. En 1796 Aga Muhammad Kan foi coronáu formalmente sah."Qajar Dynasty", Encyclopædia Britannica Sustituyó-y la dinastía Pahlaví en 1925.
Kayar (tamién escritu Qajar, Qadjar o Qājār; ) ye'l términu comúnmente usáu pa nomar a Irán (daquella conocíu como Persia) mientres el reináu de la familia real kayar,Abbas Amanat, The Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896, I.B.Tauris, pp 2-3 que rixó'l país dende 1794 hasta 1925.
Desarrollu históricu Oríxenes Los gobernantes Kayar yeren miembros del cla Quvanlu de los Kayar, orixinalmente miembros de la caña oghuz de los más amplios pueblos turcos.Cyrus Ghani. Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I.B. Tauris, 2000, ISBN 1-86064-629-8, p. 1William Bayne Fisher. Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, ISBN 0-521-20094-6 Los Kayar asitiar mientres el periodu mongol pela redolada d'Armenia y taben ente les siete tribus qizilbash que sofitaron a los safávidas.Encyclopedia Iranica. The Qajar Dynasty. Online Edition Los safávidas abandonaron Arran (na moderna República d'Azerbaixán) a los kanes locales turcofalantes;K. M. Röhrborn, Provinzen und Zentralgewalt Persiens im 16. und 17. Jahrhundert, Berlin, 1966, p. 4 en 1554, Ganyá gobernar Shahverdi Soltan Ziyadoglu Kayar, que la so familia pasó a apoderar Karabakh, nel Arran meridional.Encyclopedia Iranica. Ganja. Online Edition
Los Kayar llevaron a cabu una serie de misiones diplomátiques y gubernamentales ente los sieglos y pa los safávidas. El sah Abbás I asítiase en toa Persia. Munchos d'ellos tamién s'instalaron en Astarabad (el modernu Gorgán, n'Irán) cerca de la esquina sureste del mar Caspiu; foi esta caña de los Kayar la que s'alzó col poder nel país. L'antecesor inmediatu de los Kayar, el sah Qoli Kan Kayar Qovanlu de los Qovanlus de Ganyá, casóse con una muyer de los Kayar Qovanlu d'Astarabad. El so fíu, Fath Alí Kan Kayar, nacíu alredor de 1685-1693, foi un renomáu xefe militar mientres el reináu de los sahs safávidas Husáyn y Tahmasp II. Foi asesináu por orde de Tahmasp Qoli Kan Afshar (Nadir Sah) en 1726. El fíu de Fath Alí Kan, Muhammad Hasán Kan Kayar (1722-1758), foi asesináu de la mesma por orde de Karim Kan Zand, y foi'l padre d'Aga Muhammad Kan y Huséin Qoli Kan (Jahansouz Sah) Kayar (padre de «Baba Kan», el futuru Fath Alí Sah Kayar).
Nos cientu ventiséis años trescurríos ente'l principiu de la decadencia del Estáu safávida y la puxanza de Nasereddín Shah, los Kayar pasaron de ser una tribu de pastores guerreros con places fuertes nel norte de Persia a fundar una dinastía qu'ostentaba tolos símbolos de les monarquíes perses islámiques.
Ascensu al poder (Aga Muhammad Kan, 1794-1797)
thumb|right|180px|Aga Muhammad Kan, fundador de la dinastía Kayar.
Como cuasi toles dinastíes que rixeron Persia dende'l sieglu , los Kayar tomaron el poder col sofitu de fuercies tribales turques, pero na Alministración emplegaben a perses educaos. En 1779, dempués de la muerte de Muhammed Karim Kan Zand, de la dinastía Zand que gobernaba Persia meridional, Aga Muhammad Kan, caudiellu de la tribu de Kayar, decidió reunificar Irán. Aga Muhammad Kan foi capáu na so niñez polos enemigos del so padre y foi unu de los reis más crueles, inclusive pa los usos del sieglu iranín. Na llucha pol poder, afaró ciudaes, aniquiló poblaciones enteres y, nun actu de crueldá singular, cegó a unos venti mil homes na ciudá de Kermán solamente porque'l populacho local prefirió defender la ciudá del so cercu a apurri-y la.
Los exércitos kayar taben compuestos d'una pequeña escolta de turcomanos y esclavos xeorxanos.Ira Marvin Lapidus. "A History of Islamic Societies", Cambridge University Press, 2002, ISBN 0-521-77933-2, p. 469. Pal añu 1794, Aga Muhammad Kan esaniciara a tolos sos rivales, incluyíu Lotf Alí Kan, el postreru de la dinastía Zand, y restableciera el control iranín sobre los territorios n'El Cáucasu. En 1796 estableció la so capital en Teḥrán, una villa cerca de les ruines de l'antigua ciudá de Ray; esi añu foi formalmente coronáu sah. Aga Muhammad foi asesináu en 1797 en Susa, la capital del kanato de Karabakh, y asocedió-y el so sobrín, Fath Alí Sah Kayar, quien reorganizó l'Estáu Kayar.
Fath Alí Sah (1797-1834), la guerra con Rusia
Dende empiezos del sieglu XIX, Persia empezó a sufrir presiones per parte de Rusia y Gran Bretaña, nel marcu de lo que se llamó «El Gran Xuegu». L'interés de los británicos per Persia deber a la necesidá de protexer les rutes comerciales escontra'l Indo, ente que el de los rusos taba na espansión escontra'l golfu Pérsicu.
En 1807 roblóse'l Tratáu de Finckenstein con Francia, que los sos efeutos anuló'l de Tilsit con Rusia. Tamién se robló un tratáu con Gran Bretaña que prohibía'l pasu de tropes estranxeres per Persia en direición a la India. En 1803, so Fath Alí Sah, los Kayar entamaron la llucha contra l'Imperiu rusu, no que se conoz como la guerra rusu-persa de 1804-1813, esmolecíos pola espansión de Rusia escontra'l Cáucasu, que yera un dominiu iranín, anque dalgunos de los kanatos del Cáucasu yeren consideraos aquel día independientes o semiindependientes; nesti periodu socedieron les mayores intromisiones militares y económiques nos intereses iraninos de la toa dómina colonial. L'exércitu kayar sufrió una gran derrota militar na guerra, y polo dispuesto nel Tratáu de Gulistán en 1813, Irán reconoció l'anexón rusa de Xeorxa y de la mayor parte de la rexón del Cáucasu y dio derechos esclusivos de navegación pol mar Caspiu. La intervención afganistana en Khorasán provocó una guerra que terminó cola ocupación temporal persa de Herat en 1813. Una posterior guerra con Turquía tuvo poques consecuencies pa dambos bandos.
La segunda guerra rusu-persa (1826-1828) acabó inclusive más desastrosamente pal Irán kayar: cola ocupación temporal de Tabriz polos rusos. Por aciu el Tratáu de Turkmenchay (1828), Irán reconoció la soberanía rusa sobre tou la Transcaucasia, la rexón al norte del ríu Ares, entendiendo Armenia y Azerbaixán, y dio privilexos de extraterritorialidad a los súbditos rusos. Poro, dempués de les guerres rusu-perses, el Tratáu de Gulistán (1812) y el de Turkmanchay (1828) dieron por resultáu que Persia perdiera tolos sos territorios del Cáucasu al norte del ríu Ares. A lo llargo del sieglu, Rusia obligó a los Kayares a abandonar tamién tolos sos territorios nel Asia central.
Muhammad Sah Kayar, 1834-1848
El reináu de Fath Alí Sah vio amontaos los contactos diplomáticos con Occidente y l'empiezu d'intenses rivalidaes diplomátiques europees sobre Irán. En 1834 asocedió-y el so nietu Muhammad Sah (nacíu Muhammad Mirza), quien cayó so la influencia rusa y fixo dos intentos infructuosos pa recuperar Herat. El sah Muhammad ocupó la islla d'Ashuradeh en 1840 y, en 1847, robló'l Tratáu de Erzurum con Turquía p'afitar les fronteres. Cuando Muhammad Sah morrió en 1848, la socesión pasó al so fíu Nasereddín, que resultó ser el soberanu más capaz y esitosu de la dinastía.
Nasereddín Shah Kayar (1848-1896), desenvolvimientu y cayente
Mientres el reináu de Nasereddín Shah introducir en Persia la ciencia occidental, la so teunoloxía y los sos métodos educativos y empezó la modernización del país. Asina, en 1851 el país enllazóse telegráficamente con Europa y la India.
thumb|300px|Mulás en presencia real. L'estilu pictóricu ye marcadamente kayarí.
Mirza Taghi Jan Amir Kabir foi'l conseyeru y axente de policía del nuevu príncipe Nasereddín. Al morrer Muhammad Sah en 1848, Mirza Taqi foi llargamente responsable d'asegurar la socesión a la corona del nuevu príncipe. Cuando Nasereddín asocedió-y nel tronu, Amir Nezam foi premiáu cola posición de primer ministru y el títulu de Amir Kabir, el Gran Gobernante.
Naquella dómina, Persia taba cuasi en bancarrota, el gobiernu central yera débil y les provincies yeren práuticamente autónomes. Mientres los siguientes dos años y mediu Amir Kabir empecipió importantes reformes en cuasi tolos sectores de la sociedá. Reformó'l sistema fiscal, reforzó'l control central sobre l'alministración, potenció'l comerciu y la industria y amenorgó la influencia de los clérigos chiitas y de les potencies estranxeres. El gastu gubernamental foi cortáu y estremóse ente fondos públicos y privaos. Los preseos de l'alministración central fueron revisaos y Amir Kabir asumió la responsabilidá pa toles rexones de la burocracia. La interferencia estranxera nos asuntos internos de Persia foi acutada y animóse el comerciu estranxeru. Entamáronse obres públiques como'l bazar en Teḥrán. Amir Kabir promulgó un edictu prohibiendo la escritura afatao y escesivo formalmente en documentos gubernamentales; l'empiezu del estilu en prosa modernu data d'esta dómina.
Unu de los grandes llogros de Amir Kabir foi la construcción del Dar ol Fonún (Politéunicu de Teḥrán, en 1851), la primer institución d'enseñanza cimera en Persia. Dar-ol-Fonún foi creada pa formar a un nuevu cuadru d'alministradores y familiarizalos coles téuniques occidentales. Amir Kabir ordenó que se construyera la escuela na llende de la ciudá, de manera que pudiera estendese no que fixera falta. Contrató a instructores franceses y rusos, según perses pa enseñar temes tan distintes como Llingua, Medicina, Derechu, Xeografía, Hestoria, Economía ya Inxeniería. Desafortunadamente, Amir Kabir nun vivió lo suficiente pa ver acabáu'l so gran monumentu, pero entá permanez en Teḥrán como un signu de les idees del gran home pal futuru del so país.
A estes reformes opunxéronse dellos notables que quedaron escluyíos del gobiernu. Consideraben a Amir Kabir como un advenedizu social y una amenaza a los sos intereses, y formaron una coalición contra él, na que tuvo activa reinar madre, quien convenció al nuevu sah de que Amir Kabir quería usurpar el tronu. N'ochobre de 1851 el sah deponer y lo exilió a Kashan, onde foi asesináu por orde del sah. Al traviés del so matrimoniu con Ezzat od-Doleh, Amir Kabir fuera cuñáu del sah.
Nasereddín Shah intentó esplotar la mutua rocea ente la Gran Bretaña y Rusia pa caltener la independencia de Persia, pero la interferencia estranxera y la invasión amontar sol so gobiernu. Contraxo préstamos estranxeros pa financiar viaxes caros a Europa, que fueron les primeres visites d'un soberanu iranín a Occidente. Estos viaxes yeren parte d'una estratexa p'asitiar a Persia nel mapa como un Estáu independiente, antiguu pero civilizáu. Anque los viaxes nesti campu fueron bastante esitosos, nun foi capaz de torgar que'l Reinu Xuníu y Rusia invadieren rexones en que la inflúi persa yera tradicional. En 1854 producióse la guerra de Aqdarband en Sarajs. En 1856, mientres la Guerra anglo-persa, el Reinu Xuníu torgó que Persia volviera afirmar el so control sobre Herat. La ciudá fuera parte de Persia na dómina safávida, pero Herat tuviera so gobiernu non persa dende mediaos del sieglu XVIII. Los británicos sofitaben la incorporación de la ciudá a Afganistán, país qu'en gran parte foi creáu pol Reinu Xuníu pa estender escontra l'este'l Estáu tapón ente los sos territorios indios y l'Imperiu Rusu n'espansión. Gran Bretaña tamién estendió'l so control sobre otres rexones del Golfu Pérsicu mientres el sieglu XIX. Esta curtia guerra con Gran Bretaña pol territoriu afganistanu terminó cola evacuación persa de Herat.