La crisis del sieglu III (tamién conocida como anarquía del sieglu III, anarquía militar o crisis imperial) fai referencia a un periodu históricu del Imperiu romanu, de cincuenta años de duración, entendíu ente la muerte del emperador Alexandru Severu, nel añu 235, y l'ascensu al tronu, del Imperiu, de Diocleciano nel añu 284. Este foi un periodu de fonda crisis, mientres el cual produciéronse fuertes presiones de los pueblos esteriores al Imperiu y una fuerte crisis política, económica y social nel interior del Imperiu. Tanto n'Italia como nes provincies surdieron poderes efímeros ensin fundamentu llegal, ente que la vida económica viose marcada pola incertidume de la producción, la dificultá de los tresportes y la ruina de la moneda, ente otres.
D'esti periodu estremáronse dos subperiodos: Anarquía militar (235-268), na que se produció una ausencia cuasi constante d'una autoridá regular central duradera y mientres la cual los soldaos de los exércitos fronterizos, de los limes imperiales, designaron y esaniciaron emperadores a la so voluntá. El descontrol foi tal que delles provincies d'occidente y oriente biforcar pa formar l'Imperiu galu y l'Imperiu de Palmira respeutivamente, nun intentu de faer frente colos sos propios medios a los peligros esteriores qu'amenaciaben l'Imperiu. Emperadores ilirios (268-284). Tres los años anteriores d'anarquía militar, en que la seguridá y la unidá del imperiu viérase gravemente comprometida, distintos emperadores d'orixe ilírico y danubiano llograron reunificar l'Imperiu y sentar les bases pa restablecer la situación.
Col nomamientu de Diocleciano y l'establecimientu primeru de la Diarquía y dempués de la Tetrarquía, dar por superada la crisis del sieglu III.
Historia Los problemes empezaron nel añu 235, cuando l'emperador Alexandru Severu foi asesináu polos sos soldaos a la edá de 27 años dempués de que les lexones romanes fueren ganaes na campaña contra la Persia sasánida. Mientres un xeneral tres otru engarraben pol control del imperiu tres la muerte d'Alexandru Severu, les fronteres fueron desdexaes y suxetes a frecuentes incursiones per parte de godos, vándalos y alamanes pel norte, lo mesmo que de los sasánidas nel este.
Finalmente, nel añu 258, los ataques fueron internos, cuando l'imperiu estremar en tres estaos separaos que pertenecíen ente sigo. Les provincies romanes de Galia, Britania y Hispania, por inspiración de les sos guarniciones militares, dixebrar pa formar l'efímeru Imperiu galu, y dos años más tarde, nel añu 260, les provincies orientales de Siria, Palestina y Exiptu independizáronse tomando'l nome d'Imperiu de Palmira, con respaldu sasánida, dexando nel centru al Imperiu romanu puramente dichu que taba basáu n'Italia, los Balcanes, Asia Menor y les provincies lleales del norte d'África. right|thumb|upright=1.7|Fraccionamiento del Imperiu romanu l'añu 271. Una invasión por una gran hueste de godos foi ganada na batalla de Naissus en 268. Esta victoria foi significativa como puntu d'inflexón de la crisis, cuando una serie d'enérxicos y duros emperadores-soldaos tomaron el poder. Les victories del emperador Claudio II el Góticu mientres los dos años siguientes fixeron recular a los alamanes y recuperaron Hispania del Imperiu galu. Cuando Claudio morrió nel añu 270 de la peste, el prestixosu xeneral Aureliano, qu'había comandado la caballería na batalla de Naissus, asocedió-y como emperador y siguió la restauración del Imperiu.
Aureliano condució al imperiu mientres el peor periodu de la crisis, asocedíu mientres el so reináu (270-275) ganando, socesivamente, a vándalos, visigodos, palmirenos (vease Zenobia), perses y dempués a lo que quedaba del Imperiu galu. A la fin del añu 274 l'Imperiu romanu foi reunificado del tou, y les tropes fronterices volvieron a los sos puestos. Más d'un sieglu trescurriría primero que Roma perdiera otra vegada'l control sobre les amenaces esternes.
Sicasí, docenes de ciudaes d'antiguo prósperes, especialmente nel oeste del imperiu, resultaron arruinaes tres les guerres, les sos poblaciones esvalixáronse, y debíu al colapsu del sistema económicu la mayoría nun pudieron ser reconstruyíes. Les otres principales ciudaes, incluyendo la mesma Roma, atopáronse arrodiaes de gruesos murios defensivos que nun precisaren mientres munchos sieglos.
Finalmente, anque Aureliano desempeñara un papel significativu na restauración de les fronteres del imperiu y la so proteición contra amenaces esternes, persistíen los problemes fundamentales que causaren la crisis primero. En particular, el derechu de socesión nunca fuera definíu claramente nel Imperiu romanu y dexárase llegalmente una gran flexibilidá por que los emperadores pudieren adoptar persones adultes qu'heredaríen supuestamente'l so poder, lo que condució a continues guerres civiles al proponer distintes facciones los sos candidatos favoritos a emperador. Otru problema yera'l tamañu inmensu del imperiu, qu'enzancaba'l qu'un solu gobernante autocráticu encarara con efeutividá múltiples amenaces simultánees si ye qu'escarecía d'una burocracia axilosa y eficaz en cada provincia. Toos estos problemes continuos fueron encaraos radicalmente pol emperador Diocleciano a principios del sieglu IV, fueron les reformes de Diocleciano les que dexaron al imperiu sobrevivir mientres más de cien años nel oeste (anque ensin reponer la so antigua rellumanza), y más de mil nel este.
Impautu económicu Internamente l'Imperiu sufrió una hiperinflación causada per años de devaluación de la moneda. Esto empezara enantes, so los emperadores Severos, quien aumentaron el tamañu del exércitu nun 25 % y doblaron la paga básica de los soldaos. Al aportar al poder, los emperadores con reinaos curtios precisaben llograr dineru rápido pa pagar el "bonu de accesión" del exércitu (práuticamente una compensa pa los soldaos que sofitaren al nuevu emperador), ente qu'otros direutamente pagaben sobornos a los cuerpos de tropa por que caltuvieren fidelidá al nuevu réxime.
Dende l'asesinatu de Sejano sol reináu de Tiberio l'añu 31 d. C. pagárase sumas de dineru (el llamáu donativium) a los miembros de la Guardia Pretoriana como "pagu" a la so llealtá, pero esti sistema dexenerara nuna abierta corrupción d'estes tropes. habiendo llegáu al estremu que cuando los pretorianos imperiales mataron al emperador Pertinax l'añu 193 d. C. práuticamente vendieron el cargu imperial al procónsul Didio Xulianu en cuenta de 6250 denarios de plata pa cada miembru de la Guardia Pretoriana. Tal costume de pagar sobornos en cuenta de llealtá xeneralizóse llueu a les lexones del exércitu regular romanu.
L'Estáu romanu dependía fuertemente de los impuestos, pero éstos yeren difíciles de cobrar nun imperiu tan vastu y de fechu la so recaldación yera un procesu lentu y complexu. Por tanto la forma más fácil en qu'un emperador podía recaldar dineru yera a cencielles amenorgar la cantidá de plata o d'oru nes monedes y acuñar éstes con metales más baratos. Tal política yera por demás venturera, pos al igual qu'en toles sociedaes del so tiempu, la moneda romana dependía del so valor intrínsecu como metal precioso y por ello tenía de guardar una proporción mínima de plata o oru por que caltuviera poder adquisitivu (lo cual esplica qu'en dicha dómina les monedes de bronce y de cobre acutar pa les pieces de menor poder de compra). Nel casu de la moneda d'oru, l'áureo acuñáu yá en tiempos d'Augustu, la proporción fuera la siguiente: 1 llibra d'oru = 40 áureos d'oru = 1000 denarios = 4000 sestercios.
Sicasí, l'añu 215 l'emperador Caracalla camudó la proporción ordenando que de cada llibra d'oru estraxérense 50 monedes, lo cual implicaba amenorgar en 20 % la proporción d'oru y por consiguiente devaluar la moneda, en tanto'l valor facial caltener ensin alteración. Paralelamente Caracalla instauró una nueva moneda, el antoniniano, qu'oficialmente equivalía a dos denarios, pero que'l so auténticu conteníu de plata yera igual a solu 1.5 denarios.
L'alteración de la moneda tuvo l'efeutu previsible de causar una inflación esbocada: la población empezó a atesorar los denarios qu'entá nun fueren devaluaos, ente que formalmente'l antoniniano, magar ser de menor valor, caltenía un valor facial de dos denarios. Llueu'l descreitu de la moneda fíxose evidente y trenta años dempués de la muerte de Caracalla el antoniniano taba acuñáu namái con bronce, llográu dacuando namái en fundiendo antiguos sestercios. thumb|300px|Aureo de Septimio Severu, acuñáu en 193 n'honor de la XIV Gemina Martia Victrix, que lo proclamó emperador. Dalgunos impuestos yá empezaben a recoyer n'especie (si yera posible) dende fines del sieglu II y a partir del reináu de Caracalla los valores yeren con frecuencia cuntaos namái nominalmente n'oru y plata: los metales preciosos convirtiérense amodo en moneda imaxinaria, preséu namái pa ser mentaos como equivalencia por cuenta de la so escasez física. Mentanto los sestercios de latón faíense más comunes.
Los valores nominales del dineru siguieron figurando nes monedes d'oru y plata, pero la moneda de plata, el denariu, usáu mientres más de trescientos años del Imperiu, sumió na práutica por cuenta de que los emperadores dieron en amenorgar agresivamente el valor de plata nes monedes, que cada vez más taben compuestes de cobre o bronce y perdíen por ello'l so antiguu poder adquisitivu.
Pasu ente pasu, a lo llargo del sieglu III los socesores de Caracalla siguieron dicha política, amenorgando la composición del denariu hasta un 50 % de plata, pero calteniendo'l valor facial y pesu d'ésti, trayendo la so inevitable perda de valor y una consiguiente inflación. La moneda romana tenía un poder adquisitivu por demás baxu al empecipiase'l sieglu IV y el comerciu llevar a cabu principalmente al traviés del trueque. Tolos aspeutos del estilu de vida romanu viéronse afeutaos por esta situación, pos non yá perxudicábase'l comerciu y la pequeña industria, sinón tamién a l'agricultura, principal actividá económica del Imperiu. thumb|400px|Denarios romanos. Enriba, d'izquierda a derecha: c. 157 e.C. República romana, c. 73 d. C. Vespasiano, c. 161 Marco Aurelio, c. 194 Septimio Severu; Debaxo: d'izquierda a derecha: c. 199 Caracalla, c. 200 Julia Domna, c. 219 Heliogábalo, c. 236 Maximino thumb|350px|Antoninianos romanos. Fila cimera, d'izquierda a derecha: Heliogábalo (plata 218-222), Decio (plata, 249-251), Galieno (253-268 acuñáu n'Asia Menor)Fila inferior: Galieno (cobre 253-268), Aureliano (cobre y plata 270-275), Imitaciones bárbares (en cobre)
Mientres el reináu del emperador Aureliano en 274 el denariu romanu práuticamente nun contenía plata, y resultó inútil l'esfuerciu económicu de Aureliano en revertir la situación. Al entamu del reináu de Diocleciano el denariu cuasi colapsara nel so valor y esti emperador suspendió definitivamente'l so usu, instituyendo nel so llugar el argenteus. Diocleciano executó una fonda reforma monetaria dende l'añu 301 pa saniar la moneda romana, poniendo fin transitoriu a la crisis financiera.