El ríu Oder (, , ) ye un importante ríu de la Europa Central que naz na República Checa y en fluyendo (xeneralmente en direición norte y noroeste) pel oeste de Polonia, y formar mientres , l'actual frontera ente Polonia y Alemaña (parte de la llinia Óder-Neisse) desagua na llaguna de Szczecin y depués al traviés de tres ramales (Dziwna, Świna y Peenestrom) desagua finalmente na badea de Pomerania (Stettiner Haff) nel mar Bálticu.
Alministrativamente, escurre poles rexones cheques d'Olomouc y Moravia-Silesia, polos voivodatos polacos de Silesia, Opole, Baxa Silesia (y la so capital, Wrocław), Lubusz y Pomerania Occidental y ye frontera de los estaos alemanes de Brandeburgu y Mecklemburgu-Pomerania Occidental.
El ríu Óder tien un llargor de , anque'l cursu más llargu de la so cuenca, qu'algama les , correspuende al sistema Óder-Varta, yá que unu de los sos afluentes, el ríu Varta, casi-y iguala en llargor (). Mientres los postreros 150 años, los trabayos de correición del calce amenorgaron el llargor del Óder dende a los acturales . Drena una amplia cuenca de , de los que atopar en Polonia (89 %), na República Checa (6 %) y n'Alemaña (5 %). En 1997 tuvo llugar la postrera gran hinchente del Óder, qu'ente otres ciudaes estropió gravemente a Wrocław.
Los sos principales afluentes son el yá citáu Varta y los ríos Bóbr (), Neisse (), Nysa Kłodzka (), Barycz (), Mała Panew (), Ina () y Widawa ().
Etimoloxía
El Óder ye conocíu por dellos nomes en distintos idiomes, pero los más modernos son bien similares: n'inglés y n'alemán, Óder; en checu, polacu y so sorabo, Odra; en alto sorabo, Wódra; ). En llatín medieval: Od(d)yera y en llatín renacentista: Viadrus (un vocablu inventáu en 1534).
L'antiguu xeógrafu Claudio Ptolomeo na llocalización del actual Óder asitia un ríu Συήβος (Suebos, en llatín: Suevus, a partir del nome de la tribu de los suevos), que s'asemeya al modernu nome del Świna, la canal principal que coneuta la llaguna de Szczecin col mar Bálticu. Una boca llamada Οὐιαδούα (o Οὐιλδούα, pola semeyanza gráfica de la Α y la Λ), y poro, en llatín Viadua o Vildua, alcontrar por él a un terciu de distancia ente'l Suebos y el Vístula, y que seique correspuenda col modernu Wieprz.Claudius Ptolemaios: Geographike Hyphegesis, Kap. 11: Germania Magna. (altgriech./lat./engl.)Ralf Loock: In: Märkische Oderzeitung, Frankfurt 2008,3 (März); Ralf Loock: Namenskrimi um Viadrus in: Märkische Oderzeitung – Journal. Frankfurt 25./26. Nov. 2006, S. 2; siehe auch Alfred Stückelberger, Gerd Graßhoff (Hrsg.): Ptolemaios – Handbuch der Geographie. Schwabe, Basel 2006, S. 223, ISBN 3-7965-2148-7
En antiguu eslavu eclesiásticu, el nome del ríu ye Vjodr.Encyclopædia Britannica's 9th edition 1870–1890: Oder&
Historia
El ríu yera conocíu polos romanos como'l Viadrus o Viadua en llatín clásicu, qu'anque alcontráu na Germania Magna yá yera una caña de la ruta del ámbare que diba dende'l Bálticu hasta'l Imperiu romanu (ver vía romana). En llingua alemana foi, y llámase, el Oder, escritu nos documentos más antiguos como Odera o Oddera nos documentos llatinos medievales. Mentar nel Dagome iudex, que describe'l territoriu del Ducáu de Polonia sol gobiernu de Mieszko I de Polonia ca. 990, como parte de la frontera occidental de los ducaos.
Primero que los eslavos establecer a lo llargo de les sos veres, el Óder yá yera una ruta comercial importante y tán documentaes ciudaes en Germania xunto con munches tribus que vivíen ente los ríos Albis (tamién conocíu como Elba), Óder y Vístula. Sieglos más tarde, dempués de que les tribus xermániques hubiérense alloriáu, el Xeógrafu Bávaru (ca. 845) especifica los siguientes pueblos eslavos occidentales: Sleenzane, Dadosesani, Opoloni, Lupiglaa y Gоlеnsizi en Silesia, y Wolinians y Pyrzycans en Pomerania Occidental. Un documentu del obispáu de Praga (1086) menta Zlasane, Trebovyane, Poborane y Dedositze en Silesia.
Nel sieglu XIII construyeron les primeres preses pa protexer les tierres agrícoles.
La canal de Finow, construyíu per primer vegada en 1605, coneuta'l Óder y el Havel. Dempués de la terminación en 1914 de la canal de Óder-Havel, más rectu, la so relevancia económica escayó.
La empresa más temprana importante con vistes a la meyora de la vía navegable deber a la iniciativa de Federico'l Grande, qu'encamentó la esviadura del ríu nun nuevu y recta canal nel tramu pantanosu de les tierres conocíes como Oderbruch cerca de Küstrin. El trabayu llevar a cabu nos años 1746-1753: una gran estensión de marismas convertir en tierra de cultivu, una esviadura considerable foi talláu y la corriente principal se confinó con ésitu nuna canal.
A finales del sieglu XIX fixeron trés cambeos adicionales pa faer la vía navegable:
canalización del cursu principal en Breslau, y dende la confluencia del Glatzer Neisse hasta la desaguada de la canal Klodnitz, una distancia de más de . Estes obres d'inxeniería completar en 1896; construcción de la canal Óder-Spree mientres 1887-1891 pa coneutar los dos ríos nomaos; profundización y regulación de la boca y cursu inferior de la corriente.
Pol Tratáu de Versalles (1919) la navegación nel Óder sería alministrada pola Comisión Internacional del Óder.The commission was staffed with one representative of Czechoslovakia, Denmark, France, Polonia, Sweden, and the United Kingdom each and three representatives of Prussia, being the German state competent for the navigable section of the Oder, comprised within the latter's borders. Cf. Der Großy Brockhaus: Handbuch des Wissens in zwanzig Bänden: 21 Bde., completely revised ed., Leipzig: F. A. Brockhaus, 151928-1935, vol 13 (1932): Dreizehnter Band Mue–Ost, article: 'Oder', páxs. 600seq., here p. 601. Non ISBN. Según los artículos 363 y 364 del tratáu, Checoslovaquia tenía derechu a arrendar en Stettin (agora Szczecin) la so propia seición nel puertu, entós llamada Tschechoslowakische Zone im Hafen Stettin.Cf. Archiwum Państwowe w Szczecinie (State Archive of Szczecin), Rep. 126, Krajowy Urząd Skarbowy w Szczecinie El contratu d'arrendamientu ente Checoslovaquia y Alemaña, supervisáu pol Reinu Xuníu, foi robláu'l 16 de febreru de 1929, y terminaría nel añu 2028, sicasí, dempués de 1945, Checoslovaquia nun recuperó esa situación xurídica, de facto abolida en 1938-1939.
Na Conferencia de Teḥrán de 1943, los aliaos decidieron que la nueva frontera oriental d'Alemaña correría a lo llargo del ÓderAllen DJ (2003) The Oder-Neisse line: the United States, Poland, and Germany in the Cold War, Praeger P13 pero dempués de la Segunda Guerra Mundial, el Óder y el Lusatian Neisse formaron la llinia Óder-Neisse, que foi designada polos aliaos victoriosos na Conferencia de Potsdam como la nueva frontera ente Polonia y Alemaña. Un porcentaxe significativu de la población alemana al este d'estos dos ríos fueron evacuaos pola Alemaña nazi o fuxeron primero que l'Exércitu Coloráu averárase. Dempués de la guerra, la población restante foi espulsada pola fuercia acordies con el Alcuerdu de Potsdam.XII. ORDERLY TRANSFER OF GERMAN POPULATIONS.The Three Governments, having considered the question in all its aspects, recognize that the transfer to Germany of German populations, or elements thereof, remaining in Poland, Czechoslovakia and Hungary, will have to be undertaken. They agree that any transfers that take place should be effected in an orderly and humane manner. Alemaña Oriental confirmó la frontera con Polonia en 1950, anque Alemaña Occidental, dempués d'un periodu de refuga, solamente aceptó esa frontera en 1970. En 1990 la recién reunificada Alemaña y la República de Polonia roblaron un tratáu que lu reconoz como la so frontera.
Xeografía El Óder tien un llargor de : na República Checa, en Polonia (incluyendo les de la frontera ente Alemaña y Polonia) y ye'l segundu ríu más llargu en Polonia (dempués del Vístula). Drena una cuenca de , de los cualos atópense en Polonia (89 %), na República Checa (6 %), y n'Alemaña (5 %). Delles canales coneutar colos sistemes del Havel, Spree y Vístula y col Kłodnica. Flúi al traviés de los voivodatos polacos de Silesia, Opole, Baxa Silesia, Lubusz y Pomerania Occidental y los estaos alemanes de Brandeburgu y Mecklemburgu-Pomerania Occidental.
La caña principal desagua na llaguna de Szczecin, cerca de Police. La llaguna de Szczecin ta bordiada al norte poles isla d'Usedom (al oeste) y Wolin (esti). Ente estos dos islles, namái hai una estrecha canal (Świna) qu'enllaza cola badea de Pomerania, que ye una parte del Bálticu.
La ciudá más grande del Óder ye Wrocław, na Baxa Silesia.
Curso Cursu na República Checa
El ríu Óder naz a una altitú de 627 m nel macizu montascosu de Nízký Jeseník, un contrafuerte oriental de los Sudetes, nel distritu de Olomouc (na rexón de Olomouc) cerca y al este de la ciudá d'Olomouc, na histórica rexón de Moravia. Diríxese'l pequeñu regueru mientres un curtiu tramu escontra'l norte, y aína vira escontra l'este, entrando na rexón de Moravia-Silesia, dando entamu a un curtiu tramu que foi usáu como frontera ente les rexones históriques de Moravia y Silesia. El Óder vuélvese cada vez más escontra l'ESI, pasando cerca de la pequeña llocalidá de Klokočůvek, la primer llocalidá del so cursu de solamente daqué más d'un centenar d'habitantes. Llega dempués a Hermánky () y a Jakubčovice nad Odrou () p'algamar al poco Odry ( en 2015Tolos habitantes de les ciudaes cheques refiérense, salvo indicación espresa, al añu 2015.), la pequeña ciudá que-y da nome.
Sigue la so meyora pasando frente a Jeseník nad Odrou (), onde'l Óder vira sópito escontra la ENE, nun tramu con munchos y curtios meandros y pequeñes llagunes aluviales a entrambos llaos del cursu abandonaes en dómines de crecíes. Algama depués el Óder la pequeña ciudá de Studénka () y llega llueu a la importante ciudá d'Ostrava ( en 2013), capital de la rexón de Moravia-Silesia. En Ostrava recibe pela marxe esquierda al ríu Opava (de ) y tamién pela derecha, al ríu Ostravice (). Pasa depués el Óder pola pequeña Bogumin (), casi na frontera con Polonia, alcontrada na confluencia, pela derecha, col ríu Olza (). Mientres un curtiu tramu de menos de 10 km el ríu va faer de frontera, un tramu nel que pasa mui cerca de la ciudá polaca de Chalupki ( en 2007). Depués intérnase yá en Polonia pela parte sur del voivodatu de Silesia.
Cursu en Polonia
Al entrar en Polonia'l Óder emponer en direición norte nun valle ampliu y d'escasu relieve pol que tamién escurre la carretera 45 y nel que llueu llega a la pequeña ciudá de Racibórz ( en 2012Tolos habitantes de les ciudaes polaques refiérense, salvo indicación espresa, al añu 2012.), una de les capitales históriques de l'Alta Silesia. Mientres un curtiu tramu va ser la frontera ente voivodatos, ente Silesia y Opole, nel que depués s'enfusará pel sur. Recibe dempués pela derecha al curtiu Bierawka (), casi frente a la pequeña llocalidá de Cisek en 2015). Sigue la so meyora pasando por Kędzierzyn-Koź-y ( en 2015), una pequeña ciudá alcontrada na confluencia col ríu Kłodnica (), qu'enceta al Óder pela esquierda. Sigue dempués peles pequeñes ciudaes de Zdzieszowice ( en 2007) y Krapkowice ( en 2007), emplaza na confluencia pela esquierda col ríu Osobłoga (). Algama dempués la importante ciudá d'Opole ( en 2015), la capital del voivodatu. Al salir de Opole recibe pela marxe derecha al Prószkowski Potok () y depués al Mała Panew ()]] ()
Sigue'l Óder la so meyora en direición noroeste y en recibiendo pela esquierda al Nysa Kłodzka () y pela derecha al Stobrawa (), llega a la ciudá de Brzeg ( en 2015), pa entrar al poco nel voivodatu de Baxa Silesia. Llega aína a la pequeña ciudá d'Oława ( en 2014), onde recibe pela marxe esquierda al homónimu ríu Oława ().