Tombuctú (oficialmente, ; en Koyra chiini: Tumbutu), moteyada «la de los 333 santos», ye una ciudá asitiada a siete quilómetros del ríu Níxer, capital de la rexón col so mesmu nome, na República de Malí. Colos sos habitantes ye la llocalidá más poblada de la rexón y la decimotercer ciudá del país.
La so situación xeográfica fai de la ciudá un puntu d'alcuentru ente África Occidental y les poblaciones nómaes bereberes y los árabes del norte. Tien una llarga historia como puestu avanzáu de comerciu, ya interseición de la ruta comercial transahariana de norte a sur.
Fízose próspera por Mansa Musa, rei del Imperiu de Malí quien se anexonó pacíficamente la ciudá en 1324. Ye'l llar de la prestixosa Universidá de Sankore y d'otres madrases, y foi capital intelectual y espiritual y centru pal espardimientu del islam en toa África mientres los sieglos XV y XVI. Los sos trés grandes mezquites, Djingareyber, Sankore y Sidi Yahya, recuerden la edá d'oru de Tombuctú. Anque de cutio restauraos, estos monumentos tán güei so l'amenaza de la desertificación, una y bones la ciudá ta fecha principalmente de folla. Según dellos estudios, Tombuctú tuvo una de les primeres universidaes del mundu.http://www.timbuktufoundation.org/university.html Estudiosos locales y coleicionistes inda cunten con una impresionante coleición d'antiguos testos griegos d'aquella dómina,Timbuktu. (2007). Encyclopædia Britannica. Chicago: Encyclopædia Britannica y nel sieglu XIV fueron escritos y copiaos importantes llibros, estableciendo la ciudá como centru d'una importante tradición escrita n'África.
Etimoloxía Esisten delles teoríes pa intentar esplicar l'orixe del nome de la ciudá. Per un sitiu, créese que se compón de la unión de tin, que significa «llugar» y buktu, que ye'l nome d'una vieya muyer maliense conocida pola so honestidá y que vivió na rexón. Los tuareg y otros viaxeros confiaben a esta muyer toles sos pertenencies que nun teníen usu nel so viaxe de regresu al norte. Asina, cuando estos volvíen a casa y preguntáben-yos ónde dexara les sos pertenencies, estos respondíen que les dexaren en Tin Buktu, esto ye «el llugar onde vivi Buktu».
Para Abderrahmane Ye Saâdi la ciudá recibe esi nome por cuenta de que, nos sos oríxenes, dalgún bien foi curiáu por un esclavu llamáu Buctú, que significa «d'Essuk» (una llocalidá del norte de Malí, de cutiu referida por historiadores árabes como Tadmakka). Por tanto, en bereber significaría «el llugar de Buctú». Otra teoría de René Basset propón que provién del idioma bereber antiguu, nel que buqt significa «lloñe», asina que Tin-Buqt significaría «un llugar alloñáu», como alloñada ye una llocalidá nel Desiertu d'El Sáḥara. Pa otros, como l'esplorador alemán del sieglu XIX Heinrich Barth, la segunda parte del nome provién de la pallabra árabe nekba, que significa «duna», significando por tanto llugar de dunes» o «depresión ente les dunes».
Historia
Oríxenes thumb|Plaques de sal en Tombuctú.
La ciudá foi fundada polos tuareg alredor del añu 1100 pola so proximidá al ríu Níxer como un puestu de comerciu, mientres la dinastía Mandinga. Tombuctú yera'l puntu d'entrada al Desiertu d'El Sáḥara na ruta transahariana de norte a sur; equí axuntábense los camelleros tuareg, quien comerciaban cola sal que traíen del Mediterraneu ya intercambiar por oru, fruta y pexe coles tribus negres que teníen dichos bienes a esgaya. La procedencia del oru col que comerciaban estes tribus yera desconocida, y sumáu al fechu que nun se dexaba la entrada a la ciudá a los non musulmanes, anició les más diverses lleendes sobre la ciudá. Un antiguu proverbiu de Malí dicía:
Mientres el sieglu XIV construyóse la muralla actual y la primer mezquita. Tuvo la so mayor rellumanza mientres el reináu de los Askia (1493-1591), con más de habitantes de diverses etnies: bereberes, árabes, mauritanos, bambas y tuareg. Los habitantes taben entamaos en barriaes, onde s'arrexuntaben, pero calteniendo activa la ciudá por aciu el comerciu.
Pero Tombuctú tamién foi famosa pola so cultura, y convirtióse nun centru d'estudios islámicos gracies a les diverses facultaes de la so universidá. Cuando la prohibición a los non musulmanes foi llevantada, mientres la dómina francesa, llegaron a la so universidá lletraos y científicos de distintos llugares, españoles, exipcios, perses y de tol Magreb.
Dominiu del Imperiu de Malí En 1312, Mansa Musa convertir nel rei del Imperiu de Malí, y foi él quien convirtió a Tombuctú nun importante centru comercial y nun gran centru d'estudios islámicos. Entós, l'imperiu controlaba gran parte de les rutes comerciales ente l'oru del sur y el sal del norte; doce años dempués se anexonó la ciudá y potenciar como puntu d'unión d'estes rutes comerciales.
Mansa Musa foi un devotu musulmán, interesáu n'espandir la influencia del islam. Nos sos primeros años como rei, unvió a ciudadanos malienses a estudiar nes universidaes marroquines; a la fin del so reináu estos ciudadanos volvieron y establecieron los sos propios centros d'estudiu na ciudá. Como musulmán, ordenó la construcción de grandes mezquites (ente elles la mezquita de Djingareyber en Tombuctú, pol arquiteutu granadín Abu Haq Ye Saheli en 1326Manuel Pimentel. L'arquiteutu de Timbuctú, Barcelona, 2008.), biblioteques y madrasas. Anque l'Imperiu Malí perdió'l control sobre la rexón nel sieglu XV, la ciudá permaneció como'l mayor centru islámicu del África subsaḥariana.
Dominiu del Imperiu songhai thumb|Puertes de la Universidá islámica de Sankore.
Magar sol control de Mansa Musa la ciudá espolletó, la edá dorada de Tombuctú llegó sol dominiu del Imperiu songhai; la ciudá foi conquistada poles tropes unviaes pol rei Sonni Alí en 1468. Esti monarca, animista convencíu, escorrió los musulmanes y especialmente a los círculos intelectuales de Tombuctú.
El so socesor, Askia Mohamed I foi sicasí un devotu musulmán qu'utilizó a los estudiantes como asesores llegales sobre cuestiones étiques. Sol so reináu, la relixón y l'estudiu ocuparon de nuevu un llugar principal nel Imperiu songhai. Estudiantes de tol mundu islámicu allegaron a la Universidá de Sankore (una de les primeres d'África) y a les 180 madrasas coles que cuntaba la ciudá, onde s'enseñaba teoloxía, llei islámica y lliteratura. Unos alumnos estudiaron un rigorosu programa académicu.
Dominiu marroquín En 1591, tropes mandaes pol sultán de Marruecos conquistaron la ciudá y otres poblaciones de la zona. La espedición taba formada en gran midida por moriscos, al mandu de los cualos atopábase un moriscu castellán conocíu como Yuder Pachá; la mayor parte d'estos soldaos quedar en Tombuctú y fundiéronse cola población llocal.
El dominiu marroquín duró casi doscientos años, al cabu de los cualos los sultanes perdieron interés pela ciudá yá que nun llegaren a controlar les mines d'oru y que resultaba demasiao caru caltener el poder nominal sobre la mesma y sobre la rexón polo xeneral.
thumb|left|Tombuctú vistu dende la distancia por Heinrich Barth, el 7 de setiembre de 1853.
Mientres sieglos la entrada a la ciudá tuvo vedada a non musulmanes. El primer européu qu'entró na ciudá foi Lleón l'Africanu, un musulmán granadín que tuvo nella na primer metá del sieglu XVI acompañando al so tíu nun viaxe diplomáticu. El primer européu non musulmán n'entrar en Tombuctú foi l'esplorador escocés Alexander Gordon Laing, que salió de Trípoli en febreru de 1825 col enfotu de estudiar la cuenca del ríu Níxer. Llegó a Tombuctú n'agostu de 1826 y foi obligáu a colar poques selmanes dempués, anque nun llegó bien lloñe, pos foi asesináu nel desiertu. (Enantes, seique l'escocés Mungo Park llogró llegar a ella, pero afogar nel Níxer y con él perdió'l diariu en que lo cuntaba).
thumb|Tombuctú, según el llibru Heinrich Barth, viaxes y descubrimientos, de 1858.
Poco dempués, en 1827, visitó la ciudá'l francés René Caillié, que llegó saleando pel ríu Níxer amarutáu de musulmán. Permaneció nella dos selmanes, tomando notes que depués publicaría nel so llibru Journal d'un voyage à Tombouctou (Diariu d'un viaxe a Tombuctú), nel añu 1830, de vuelta yá en Francia. Convirtióse asina nel primer européu en volver de Tombuctú pa cuntalo, anque finó pocos años dempués por cuenta de una enfermedá contraida n'África. Años antes tuviera'l marineru francés Paul Jubert, quien llegó a la ciudá en sufriendo un naufraxu frente a les mariñes de Marruecos y Senegal, siendo fechu prisioneru y conducíu a Tombuctú, onde foi vendíu como esclavu; nunca recuperó la so llibertá y finó al cabu de dellos años en Marruecos como cautivu.
Dominiu francés En 1893 la ciudá cai so la dominación colonial francesa, non ensin la resistencia de los tuareg, que sufrieron grandes baxes. La ocupación francesa caltener hasta 1960, cuando'l Sudán francés independizar col nome de República de Malí.
Dempués de la independencia de Malí thumb|Tombuctú en 1974.
La ciudá de Tombuctú, magar la so historia, enfrentar a diversos problemes de calter natural y económicu. De primeres, la situación de la ciudá, bien próxima al desiertu, convertir n'oxetu de fuertes tormenta de sable. Debíu, tamién, a la so proximidá al ríu Níxer, Tombuctú sufre les crecíes del ríu que dexen a la ciudá dafechu aisllada. Cuando esto asocede, tan solo puede aportase a ella o abandonala per mediu del tresporte marítimu o cruciando'l desiertu.
Per otru llau, el turismu siempres foi unu de los baluartes más importantes de la mítica ciudá. Sicasí, hai pocos restos que reflexen la rica historia de Tombuctú, siendo la mezquita de Djingareyber una de les poques atraiciones históriques que permanecen de pies. Les guíes turístiques apenes faen fincapié en Tombuctú y eso refléxase nuna perda considerable de turistes. Un vieyu llocal de Tombuctú recuerda que «antes tol mundu quería venir a Tombuctú, pero agora yá nun vien naide. Solo cuatro turistes. Y los pocos que vienen llárguense aína. Busquen palacios, monumentos y muralles, y cuando nun los ven creen que nun hai nada que valga la pena». Pa tratar de rellanzar turísticamente la ciudá, el gobiernu de Malí construyó un nuevu aeropuertu na ciudá, inauguráu en 2006.
Destrucción
Nel contestu de la rebelión tuareg de 2012, el 1 d'abril la ciudá cayó en manes del Movimientu Nacional pa la Lliberación del Azawad, una y bones les fuercies militares de Malí retirar d'ella práuticamente ensin lluchar. Mientres los primeros díes la situación foi d'un enorme descontrol, incluyendo saqueos, ensin sabese quién controla la ciudá. Tres conquistar tuareg d'esta ciudá, dende delles instituciones culturales internacionales fixéronse numberosos llamamientos pa poner fin a esta situación y caltener les ayalgues artístiques que s'atopen nesta ciudá.
Gran parte de los monumentos históricos de la ciudá fueron destruyíos pol grupu terrorista islámicu Ansar ad-Din al consideralos «impíos».
El gobiernu maliense, por cuenta de la so debilidá estructural, nun llogró acabar colos terroristes. La Comunidá Internacional movilizar contra estes baltaderes pero tampoco foi capaz de frenar la traxedia.
Xeografía thumb|Situación de Tombuctú nel cursu del ríu Níxer.
La rexón de Tombuctú, práuticamente desértica, ocupa una superficie de km², un área similar a la d'España.
La ciudá ta asitiada na zona norte del ríu Níxer, xusto onde esti más s'avera al desiertu d'El Sáḥara. Foi xunida al ríu por aciu canales qu'entá esisten y funcionen. Sirvir pol puertu de Kabara, asitiáu a doce quilómetros al este.
Mientres sieglos la ciudá viose amenazada pola meyora de les dunes. So la direición de la Unesco lleváronse a cabo trabajo pa estabilizales y caltener la ciudá de la so meyora.
Clima