La República Oriental del Uruguái o simplemente Uruguái o UruguayComo apaez na entrada d'«uruguayu» nel DALLA ye un país d'América del Sur que poseye'l segundu territoriu más pequeñu del subcontinente, con una superficie de 176.215 km². Al norte y noreste llenda col estáu brasilanu de Rio Grande do Sul. Al oeste llenda cola provincia arxentina d'Entre Ríos, de la que ta dixebrada pol ríu Uruguái y pel sur, tien costes sobre'l Río de la Plata, que lu separta de la provincia de Buenos Aires y de la ciudá de Buenos Aires. Pel sureste, tien costes sobre l'Océanu Atlánticu.
Según les Naciones Xuníes ye'l país de Llatinoamérica col nivel d'alfabetización más altu. Según un estudiu de la organización Tresparencia Internacional ye'l segundu país de Llatinoamérica (dempués de Chile) que tien el menor índiz de perceición de la corrupción. Según el Programa de les Naciones Xuníes pal Desenrollu (PNUD) ye'l tercer país de Llatinoamérica (dempués d'Arxentina y Chile) que poseye'l mayor Índiz de Desenrollu Humanu (IDH). Tamién ye'l país de Llatinoamérica (xunto con Costa Rica) cola distribución d'ingresu más equitativa ente'l 10% más ricu y el 10% más probe. Asinamesmo ye'l cuartu país de Llatinoamérica (dempués de Cuba, Costa Rica y Chile) cola esperanza de vida más alta. Ye'l tercer país de Llatinoamérica (dempués d'Arxentina y Chile) col PIB (PPA) per cápita más altu, y el novenu país de Llatinoamérica (depués de Brasil, Méxicu, Arxentina, Venezuela, Colombia, Chile, Perú, y Ecuador respeutivamente), col PIB más altu. Foi ún de los primeros países nel mundu n'establecer el drechu les muyeres a sufragar. Arriendes, foi la primer nación del mundu que, siguiendo los postulaos de José Pedro Varela, estableció por llei un sistema educativu de baldre, obligatoriu y llaicu (1877). Ye'l primer país Llatinoamericanu, y el segundu en tol Continente Americanu, en reconocer y llegalizar la xunión civil, incluyendo pareyes del mesmu sexu, en tol territoriu nacional.
Orixe etimolóxicu thumb|Bandera l'Uruguay aliando nun edificiu en Colonia del Sacramento. Na dómina colonial conociérase al país como Banda Oriental, y nos primeros años de la llucha independentista nomósela Provincia Oriental, como parte de les llamaes Provincies Xuníes del Ríu la Plata. Al crease la primer Constitución del país como nación independiente, qu'entró en vigor en 1830, propúsose agregar al nome del país la referencia al ríu Uruguái. Col tiempu esi agregáu pasó a ser la denominación más avezada del país.
El nome Uruguay remana del guaraní. Sicasí, esisten dellos espliques alrodiu del so aniciu:
"Ríu'l país del urú". Una versión mui venceyada cola anterior ye la de Félix de Azara. Afirma que'l nome provién d'una ave pequeña, l'urú, qu'habita en parte de les cuestes del ríu Uruguay y significaría entóncenes "ríu'l país del urú".
"El Ríu de los que traen de xintar". Esta versión inédita cobrara fuercia dende l'aprucida d'un antiguu escritu redactáu pol xesuita Lucas Marton. Nun pasaxe nel que se dirixe al aniciu del vocablu Uruguay, diz: "Siendo ésti de la llingua guaraní, gueté la rempuesta ente la xente d'esti pueblu, que dempués de munchos años siguen diciendo la mesma cosa: ‘El Ríu de los que traen de xintar'. Resulta ser que dende inmemoriales tiempos añeróse'l pueblu nativu na más abondosa variedá d'alimentos, frutes, pexes, semientes, yerbes, carnes, y otres variedaes. Nun ye poca cosa ser ente'l pueblu un Uru, pues hasta 40 guerreros avezaos acompanguen a estos tresportadores de comides. Guai, [Gua: principal, orixe; i: ríu] ye'l ríu que xune mar y selva con tal preciosa carga. Non con poca razón, nomen ellos tamién Uru el que tresporta comida, a una ave de vivos colores, que recueye semientes del ríu y les lleva al so ñeru". Del Llibru Yumaranei, por Lucas C. Marton.
"Ríu de los páxaros pintaos". La interpretación poética de Juan Zorrilla de San Martín.
"Ríu de los cascoxos". Pela so parte, un collaborador de Félix de Azara da esta otra versión mui desemeyada, dixebrando la pallabra n'uruguá, "cascoxu", ya ï "ríu", Anguaño, los habitantes del país suelen llamase familiarmente orientales, mas el xentiliciu correutu y reconocío nes normes ye "uruguayos".
Símbolos patrios thumb|Escarapela Nacional uruguaya La Bandera d'Uruguái o Pabellón Nacional ye ún de los símbolos nacionales d'esti país. Adoptóse poles lleis del 16 d'avientu de 1828 y 12 de xunetu de 1830. Les sos colores son el blancu y l'azul, habiendo'l sol, qu'ocupa el cantón, color oro. La bandera tien les siguientes proporciones: el llargu y l'anchu tán n'arreyamientu de 3 a 2 y l'espaciu que contién el sol consiste nun cuadru na parte cimera, xunto al asta, qu'aporta hasta la sexta franxa, esclusiva, de color azul. La primer franxa y la cabera son de color blancu. El dibuxu'l sol consiste nun círculu radiante, con cara, orláu de dieciséis, con un diámetru de 11/15 del cuadru blancu.
La disposición de los elementos que componen el pabellón nacional uruguayu inspírase na bandera d'Estaos Xuníos, polo que les nueve franxes de finxu que distribúyense sol campu representen los primeros nueve departamentos. El cantón ocúpase pel Sol de Mayu, símbolu qu'históricamente fai referimientu a la dixebra d'España del Virreinatu'l Ríu la Plata.
L'escudu Nacional d'Uruguái ye l'aprobáu poles lleis del 19 de marzu de 1829 y del 12 de xunetu de 1906 y el Decretáu pol señor Miguel Copetti, axustáu nes sos rigles d'execución a la modificación endiciada pol Poder Executivu, que consistía na supresión de trofeos militares y de marina, fincado orláu por dos xamasques d'olivar y de llaurel xuníos na base por un llazu azulencu (llei del 12 de xunetu de 1906 mentada).
Historia
Dómina colonial thumb|José Gervasio Artigas na Ciudadela por Juan Manuel Blanes. Enantes de les esploraciones española y portuguesa el so territoriu taba pobláu por delles etnies indoamericanes nómades, ente les que la charrúa yera la más importante, si bien recientes investigaciones aportaren datos que podríen modificar fondamente los conceutos hasta agora remanaos acierca los pobladores prehispánicos de la rexón.
El primer asentamientu européu foi l'asentamientu español nomáu San Lázaro, fundáu por Sebastián Gaboto na marxen oriental del Río de la Plata a principios de 1527. Poques selmanes dempués los españoles, al mandu de Gaboto, fundaron un segundu fuerte na desembocadura del ríu San Salvador, que recibe'l so nome européu a partir del nome del Fuerte de San Salvador. Tales establecimientos foron efímeros.
Los primeros asentamientos a los cuales correspuende nomar poblaos europeos foron los de la española Villa Soriano (1574) y, más sero, la que fundaron los portugueses violando'l Tratáu de Tordesillas, la Colonia del Sacramento y, llueu, dafechu, la fundación española a partires de Buenos Aires de la ciudá fortificada de Montevidéu. Los españoles asentáronse a partir de 1726, cuando produzse la fundación de Montevidéu, por mor del abangue de tropes portugueses nel territoriu uruguayu d'anguaño y la fundación de ciudaes por éstos. La ciudá de Montevidéu fundóse con calter militar y mercante, siendo una importante plaza militar de los dominios realiegos nel sur duemientres el sieglu XVIII y el principal puertu l'estuariu del Río de la Plata. La importancia de Montevidéu como principal puertu del Virreinatu del Río de la Plata granxó-y en delles ocasiones bregues con Buenos Aires, capital del virreinatu.
El 22 de payares de 1749, el rei d'España noma primer Gobernador de Montevidéu a José Joaquín de Viana. Esti, aporta'l Río de la Plata nel barcu Nuestra Señora de la Concepción el 3 de febreru de 1751, arrivando a Buenos Aires, au xura'l cargu de primer Gobernador de Montevidéu ante'l Capitán General Andonaegui y toma posesión del mesmu en sesión solemne quel Cabildu montevideanu celebrara el 14 de marzu. La Gobernación de Montevidéu avarganaba los territorios dende la foz del arroyu Cufré, nel oeste, fasta'l bustiellu Pan de Azúcar, al este, aportando pel norte dende les ñacientes de los rigos San José y Santa Lucía siguiendo la llinia de la Cuchilla Grande fasta'l bustiellu Ojosmín, que s'alcuentra nel actual departamentu de Flores. Corresponde a los güei departamentos de Montevidéu, Canelones y parte de los de San José, Flores, Florida, Lavalleja y Maldonado.
En 1798 y en 1806 a 1807 (Invasiones Ingleses) algares de Montevidéu y de Buenos Aires rellancien xuntes los ataques de la flota inglesa (la primer comandada pol Comodoro Sir Home Riggs Popham y la segunda pol Almirante Sir Charles Stirling) venida a conquistar los territorios del Plata. Na revolución de Mayu de 1810 y demientres el llevantamientu revolucionariu de les provincies del Plata, Montevidéu caltiénse lleales a les autoridaes españoles.
El país constituyóse como Estáu en 1828, dempués de diverses lluches nes que figuró enforma José Gervasio Artigas, que'l so envís, sicasí, nun yera crear un estáu independiente sinón una organización nomada Provincies Unidas del Río de la Plata (Provincies Xuníes del Ríu la Plata), qu'incluyía los güei, territorios del Uruguay y delles provincies arxentines. Foi tres la xesta de los Trenta y Tres Orientales de secute persiguida pola Guerra del Brasil que surdió la República Oriental del Uruguay.
La Suiza d'América
A finales del sieglu XIX el país ampliara la so organización y demientres la dómina batllista consolidó la so democracia y algamó altos niveles de bienestar, equiparables a los europeos. Por mor d'esto, Uruguay entamó a ser conocíu internacionalmente como "la Suiza d'América". Uruguay foi'l primer país n'establecer por llei el drechu al divorciu (1907) y ún de los primeros países nel mundiu n'establecer el drechu de les muyeres a sufragar. Amás, foi la primera nación del mundiu que, siguiendo los postulaos de José Pedro Varela, estableció por llei un sistema educativu de baldre, obligatoriu y llaicu (1877).
A la bonanza económica dada poles consecuencies de la Segunda Guerra Mundial, cuando s'entamó la industrialización del país, onde por años dexóse d'importar productos manufacturaos europeos y a fabricase nel territoriu nacional, habiendo una de les más baxes tases de desocupación. A too esto sumose, l'edificiu más altu d'América Llatina en 1925 Palacio Salvo, la escelente cadarma, sanidá y educación con niveles superiores a los países europeos y a munchos países de l'América Llatina n'espoxigue, los sos universidaes públiques, l'estadiu más grande del mundu (Estadiu Centenariu), los servicios públicos estatales, (lletricidá, teléfonos, gas, tranvíes, ferrocarriles, agua corriente, ente otros), un Pesu uruguayu que tendía a apreciase frente al dólar, nueves instituciones públiques, el trunfu nos campeonatos de fútbol nos Xuegos Olímpicos (París 1924 y Amsterdam 1928) y los mundiales de 1930 (cuya sede foi la ciudá de Montevidéu) y 1950, en Brasil (ver Maracanazo), fazañes que contribuyeron a caltener el mitu de la "edá d'oru" del Uruguay.
Deterioru económicu Hacia 1955 anicióse una crisis económica qu'afectó tamién a les instituciones públiques polítiques. Demientres la década de 1960 hebo un procesu de deterioru social y económicu con notable aducimientu de la organización masiva de les estayes populares dirixíos por partíos d'izquierda, pola clas obrera y pola llucha reivindicativa de los estudiantes. Tamién se rexistró l'actividá d'otros grupos, ente los que figuren los "Tupamaros" que s'abangaron pola llucha armada al tresvel de la guerrilla urbana. La mayor organización y fuercia del movimientu popular foi enfrentáu por otres organizaciones d'estrema derecha, como la Juventud Uruguaya de Pie (JUP)(Juventú Uruguayo de pie. Les Fuercies Armaes, alentaes por sectores de la oligarquía foron asumiendo protagonismu y metanos de la crisis social, económica y política que vivía'l país, (9 de febreru de 1973) xofien a un güelpe d'estáu cívicu - militar.
El güelpe d'estáu